Những điều Mặt Trăng thấy và các truyện khác

Lời tựa

Cuốn sách này là phần nối tiếp tập Stories and Tales của Hans C. Andersen, xuất bản năm 1864 theo một hình thức tương tự. Sách gồm nhiều câu chuyện và ký họa mang sắc thái đa dạng; và vì đây là tập nối tiếp, người làm sách đã chú ý xen giữa các truyện thiếu nhi những truyện nghiêm trang hơn, ý nghĩa sâu hơn, nhằm thu hút “những đứa trẻ đã lớn”: những người tìm thấy cả bài học lẫn niềm vui trong trò chơi của trí tưởng tượng, dù đó là thế giới truyện kể và bài học được nói bằng lời lẽ giản dị.

Chuỗi ký họa “Những điều Mặt Trăng thấy” mở đầu tập sách bắt nguồn từ chính trải nghiệm của Andersen thời thanh niên khi lên thủ đô nước mình tìm kiếm vận may; còn câu chuyện mang tựa đề “Dưới gốc liễu” nghe đâu cũng dựa trên chuyện có thật; quả thực, truyện như thấm đượm cái thật của tình yêu và nỗi đau khổ tự nhiên nơi con người, điều mà người ta nói rất đúng là “khiến cả thế gian thành người một nhà”.

Khâu chuẩn bị và trình bày cuốn sách cũng được chăm chút chu đáo như tập trước. Nét vẽ của ông Bayes và lưỡi khắc của anh em nhà Dalziel lại một lần nữa đảm nhiệm phần minh họa; và chúng tôi hy vọng công chúng từng đón nhận tập trước thế nào thì cũng sẽ đón nhận tập tiếp nối này như thế.

H. W. D.

Những điều Mặt Trăng thấy

Mở đầu

Thật lạ lùng là những lúc thấy lòng tha thiết và sâu lắng nhất, tay và lưỡi tôi dường như đều bị trói lại, khiến tôi chẳng sao kể cho đúng hay vẽ lại cho trúng những suy nghĩ đang cuộn trào trong mình; ấy thế mà tôi lại là một họa sĩ: đôi mắt mách bảo tôi điều đó, và bạn bè tôi, ai từng xem những bức phác thảo hay những nét vẽ ngẫu hứng của tôi, cũng đều nói thế.

Tôi là một chàng trai nghèo, sống trong một con ngõ hẹp vào bậc nhất; nhưng phòng tôi không hề thiếu ánh sáng, vì nằm tít trên tầng cao, nhìn ra khoảng không khoáng đạt phía trên những mái nhà xung quanh. Mấy ngày đầu mới lên thành phố sống, tôi thấy buồn bã và cô đơn lắm. Thay cho rừng cây và những ngọn đồi xanh ngát ngày trước, ở đây phóng tầm mắt ra tôi chỉ thấy một rừng ống khói. Đã vậy tôi lại chẳng có lấy một người bạn; không một gương mặt thân quen nào đón chào tôi.

Thế là một buổi tối nọ, tôi ngồi bên cửa sổ, lòng trĩu buồn; rồi tôi mở toang cánh cửa và nhìn ra ngoài. Ôi, tim tôi nhảy lên vì vui sướng! Cuối cùng thì cũng có một gương mặt thân quen: một khuôn mặt tròn trĩnh, đôn hậu, gương mặt của người bạn tốt mà tôi từng biết ở quê nhà. Thật ra đó chính là Mặt Trăng đang ghé mắt nhìn tôi. Ông chẳng hề thay đổi chút nào, ông Mặt Trăng già thân mến, gương mặt vẫn y nguyên như những lần ông ngó xuống tôi qua rặng liễu ngoài đồng hoang. Tôi gửi bao nụ hôn gió về phía ông, khi ánh sáng của ông rọi sâu vào căn phòng nhỏ; còn ông thì hứa rằng mỗi tối, khi dạo bước trên trời, ông sẽ ghé thăm tôi chốc lát. Lời hứa ấy ông giữ trọn bấy lâu. Thật tiếc là mỗi lần đến, ông chỉ nán lại được đôi chút. Hễ xuất hiện là ông lại kể cho tôi nghe chuyện nọ chuyện kia mà ông trông thấy đêm trước, hoặc ngay trong buổi tối hôm ấy. “Cứ vẽ lại những cảnh ta tả cho cậu,” ông bảo tôi thế, “rồi cậu sẽ có một cuốn sách tranh tuyệt đẹp.” Tôi đã làm theo lời dặn của ông suốt nhiều tối. Từ những bức vẽ này, tôi có thể tạo nên một bộ “Nghìn lẻ một đêm” mới theo cách của riêng mình, nhưng tính ra thì số tranh có lẽ sẽ quá nhiều mất. Những bức tranh tôi đưa ra ở đây chẳng phải chọn bừa, mà theo đúng thứ tự Mặt Trăng đã tả cho tôi. Một danh họa tài ba, hay một nhà thơ, một nhạc sĩ nào đó, nếu muốn, có thể dựa vào đó mà làm nên một cái gì hơn thế; những gì tôi ghi lại ở đây chỉ là các bức phác thảo vội, ghi vội lên giấy, có xen đôi chút suy nghĩ của riêng tôi; bởi Mặt Trăng đâu phải tối nào cũng đến, đôi khi một áng mây lại che khuất mặt ông.

Tối thứ nhất

“Đêm qua,” tôi xin chép đúng lời Mặt Trăng, “đêm qua ta lướt qua bầu trời Ấn Độ không một gợn mây. Mặt ta soi bóng trên dòng nước sông Hằng, và những tia sáng của ta cố xuyên qua cành lá rậm rạp đan ken của rặng chuối, uốn cong bên dưới ta như mai rùa. Từ trong bụi rậm, một cô gái Ấn Độ bước nhanh ra, nhẹ nhàng như linh dương, đẹp tựa nàng Eve. Thanh thoát và mong manh tựa ảo ảnh, nhưng vẫn hiện rõ nét giữa những bóng tối vây quanh, người con gái Ấn Độ đứng đó: ta có thể đọc được trên vầng trán thanh tú của nàng ý nghĩ đã dẫn nàng tới đây. Dây leo đầy gai cào rách đôi dép của nàng, nhưng nàng vẫn rảo bước tiến tới. Lũ hươu xuống sông uống nước giật mình nhảy vụt qua, bởi thiếu nữ cầm trên tay một ngọn đèn đang cháy. Ta thấy cả màu máu ửng hồng nơi đầu những ngón tay thanh mảnh của nàng, khi nàng xòe tay ra che ngọn lửa đang nhảy múa. Nàng bước xuống mé nước, đặt ngọn đèn lên dòng sông và để nó trôi đi. Ngọn lửa bập bùng chao đảo, tưởng chừng sắp tắt; nhưng ngọn đèn vẫn tiếp tục cháy, và đôi mắt đen long lanh của cô gái, nửa khuất sau hàng mi dài mượt như tơ, đăm đăm dõi theo nó không rời. Nàng biết rằng nếu ngọn đèn còn cháy suốt lúc nàng còn trông theo được, thì người đã hứa hôn với nàng vẫn còn sống; còn nếu đèn bỗng tắt phụt, chàng đã chết. Và ngọn đèn vẫn kiên cường cháy mãi, nàng bèn quỳ sụp xuống cầu nguyện. Gần nàng trong đám cỏ có một con rắn đốm nằm đó, nhưng nàng chẳng hề để tâm, nàng chỉ nghĩ tới thần Bramah và người nàng đã hẹn ước. ‘Chàng còn sống!’ nàng reo lên mừng rỡ, ‘chàng còn sống!’ Và từ núi non vọng lại tiếng vang, ‘chàng còn sống!’”

Tối thứ hai

“Hôm qua,” Mặt Trăng bảo tôi, “ta nhìn xuống một cái sân nhỏ có nhà vây quanh bốn phía. Dưới sân có một con gà mái đang cục tác cùng mười một con gà con; và một cô bé xinh xắn đang chạy nhảy quanh chúng. Gà mẹ hoảng sợ, kêu quang quác rồi xòe cánh che chở cho đàn con nhỏ. Bấy giờ người cha bước ra mắng cô bé; rồi ta lướt đi và không nghĩ ngợi gì thêm về chuyện đó nữa.

“Thế nhưng tối nay, chỉ cách đây vài phút, ta lại nhìn xuống khoảng sân ấy. Mọi thứ đều yên ắng. Nhưng rồi cô bé lại bước ra, rón rén đến bên chuồng gà, gạt then cửa rồi lẻn vào chỗ ở của mẹ con gà. Chúng kêu toáng lên, đập cánh phành phạch lao xuống khỏi chỗ đậu rồi chạy tán loạn vì sợ hãi, còn cô bé thì đuổi theo sau. Ta nhìn thấy rất rõ, vì ta ngó qua một lỗ thủng trên tường chuồng gà. Ta bực mình với đứa trẻ bướng bỉnh, và thấy mừng khi cha nó bước ra mắng nó dữ dội hơn hôm qua, tay túm chặt lấy cánh tay nó: con bé cúi gằm mặt, đôi mắt xanh đẫm những giọt lệ to tròn. ‘Con làm cái gì ở đây thế hả?’ người cha hỏi. Con bé khóc nấc lên và nói: ‘Con muốn hôn con gà mái và xin lỗi vì hôm qua đã làm nó sợ; nhưng con sợ chẳng dám nói với cha.’

“Thế rồi người cha hôn lên trán đứa con ngây thơ, còn ta hôn lên miệng và mắt con bé.”

Tối thứ ba

“Nơi con phố hẹp ngay góc rẽ đằng kia - phố hẹp đến nỗi ánh sáng của ta chỉ lướt qua những bức tường nhà trong vỏn vẹn một phút, nhưng trong một phút ấy ta đã thấy đủ để hiểu sự đời thế nào - nơi con phố hẹp ấy, ta trông thấy một người đàn bà. Mười sáu năm trước, người đàn bà ấy còn là một đứa trẻ, chơi đùa trong khu vườn của ngôi nhà mục sư cũ chốn đồng quê. Những bờ giậu hoa hồng đã già cỗi, và hoa thì úa tàn. Chúng mọc lan tràn hoang dại khắp các lối đi, những cành xơ xác vươn lên giữa các nhánh cây táo; đó đây vẫn còn vài đóa hồng đang nở - không đẹp bằng vẻ thường ngày của nữ hoàng các loài hoa, song vẫn có sắc và có hương. Trong mắt ta, cô con gái nhỏ của ông mục sư còn là một đóa hồng đáng yêu hơn nhiều, khi cô bé ngồi trên chiếc ghế đẩu dưới bờ giậu mọc lan, ôm ấp và âu yếm con búp bê có đôi má bằng bìa cứng đã sứt sẹo.

“Mười năm sau đó, ta gặp lại cô. Ta trông thấy cô trong một phòng khiêu vũ lộng lẫy: cô là người vợ mới cưới xinh đẹp của một nhà buôn giàu có. Ta mừng cho hạnh phúc của cô, và những tối êm đềm, ta vẫn tìm đến ngắm cô - ôi, nào có ai để ý tới con mắt trong và cái nhìn lặng lẽ của ta! Than ôi! Đóa hồng của ta đã mọc hoang dại, như những bụi hồng trong vườn nhà mục sư. Đời thường cũng có những bi kịch, và tối nay ta đã chứng kiến màn cuối của một bi kịch như thế.

“Cô đang nằm trên giường trong một ngôi nhà nơi con phố hẹp ấy: cô ốm nặng đến mức cận kề cái chết, thế mà gã chủ nhà tàn nhẫn bước lên, giật phăng tấm chăn mỏng manh, thứ duy nhất giúp cô chống chọi với giá rét. ‘Dậy mau!’ gã nói, ‘cái mặt mày trông đến phát khiếp. Dậy mà mặc quần áo vào, đưa tiền cho tao, không thì tao tống cổ ra đường! Mau lên, dậy!’ Cô đáp: ‘Than ôi! Cái chết đang gặm nhấm trái tim tôi rồi. Cho tôi nằm nghỉ.’ Nhưng gã bắt cô phải dậy, rửa mặt và cài một vòng hoa hồng lên tóc; rồi gã đặt cô ngồi vào chiếc ghế bên cửa sổ, bên cạnh có một ngọn nến đang cháy, và bỏ đi.

“Ta nhìn cô, cô ngồi bất động, hai tay đặt trên đùi. Gió giật mạnh cánh cửa sổ đang mở rồi đóng sầm lại, khiến một ô kính vỡ tan rơi loảng xoảng; thế nhưng cô vẫn không hề nhúc nhích. Rèm cửa bắt lửa, những ngọn lửa liếm quanh gương mặt cô; và ta thấy cô đã chết. Ngay nơi cửa sổ mở toang, người đàn bà đã chết ngồi đó, như đang giảng một bài răn về tội lỗi - đóa hồng tàn úa tội nghiệp của ta nơi khu vườn nhà mục sư!”

Tối thứ tư

“Tối nay ta xem diễn một vở kịch Đức,” Mặt Trăng nói. “Chuyện diễn ra ở một thị trấn nhỏ. Người ta đã biến một chuồng ngựa thành nhà hát; nói đúng hơn là giữ nguyên chuồng ngựa rồi chia thành các lô ghế riêng, còn toàn bộ khung gỗ thì bọc giấy màu. Một chiếc đèn chùm nhỏ bằng sắt treo lơ lửng dưới trần, và để nó có thể biến mất lên trần nhà như ở các nhà hát lớn khi tiếng chuông nhắc tuồng leng keng vang lên, người ta đặt ngay phía trên một cái thùng gỗ lớn úp ngược.

“‘Leng keng!’ Chiếc đèn chùm sắt nhỏ thoắt cái vút lên ít nhất nửa thước rồi biến mất trong cái thùng; đó là dấu hiệu báo vở kịch sắp bắt đầu. Một quý tộc trẻ cùng phu nhân tình cờ đi ngang qua thị trấn nhỏ đã đến xem buổi diễn, thành thử rạp đông nghẹt người. Nhưng ngay dưới chiếc đèn chùm lại có một khoảng trống trông như miệng núi lửa nhỏ: chẳng một bóng người nào ngồi đó, vì mỡ nến cứ nhỏ giọt tong, tong! Ta nhìn thấy tất cả, bởi bên trong ấm đến nỗi mọi lỗ thông hơi đều được mở toang. Đám người hầu nam nữ đứng bên ngoài, ghé mắt nhòm qua các khe hở, dù bên trong có một ông cảnh sát thật hẳn hoi đang giơ gậy dọa họ. Ngay sát dàn nhạc là đôi vợ chồng quý tộc trẻ, ngồi trên hai chiếc ghế bành cũ, vốn là chỗ ngồi thường ngày của ngài thị trưởng và phu nhân; nhưng hôm nay hai vị này đành phải bằng lòng với những chiếc ghế băng bằng gỗ, chẳng khác gì thường dân; bà thị trưởng khẽ lẩm bẩm một mình: ‘Thế mới thấy trên bậc còn có bậc.’ Chuyện này càng làm cho cả buổi diễn thêm phần long trọng. Chiếc đèn chùm khẽ nảy lên từng chặp, đám đông thì bị gõ gậy vào đốt ngón tay, và ta, Mặt Trăng, đã chứng kiến buổi biểu diễn từ đầu đến cuối.”

Tối thứ năm

“Hôm qua,” Mặt Trăng bắt đầu kể, “ta nhìn xuống cảnh náo động của Paris. Mắt ta rọi vào một căn phòng trong điện Louvre. Một bà lão ăn mặc xoàng xĩnh - bà thuộc tầng lớp lao động - đang theo chân một người hầu bước vào căn phòng ngai vàng rộng lớn, vắng vẻ, bởi đây chính là căn phòng bà muốn thấy, căn phòng mà bà quyết tâm phải thấy; bà đã phải chắt bóp, nhịn bao thứ nhỏ nhặt và nói bao lời nài nỉ ngọt ngào mới vào được tận đây. Bà chắp đôi bàn tay gầy gò, nhìn quanh với vẻ cung kính, như thể đang đứng trong nhà thờ.

“‘Chính là ở đây!’ bà nói, ‘chính nơi này!’ Rồi bà bước lại gần ngai vàng, nơi buông rủ tấm vải nhung lộng lẫy viền ren vàng. ‘Kìa,’ bà thốt lên, ‘kìa!’ Rồi bà quỳ xuống hôn lên tấm thảm màu tía. Ta nghĩ bà đã thực sự bật khóc.

“‘Nhưng đâu phải tấm nhung này!’ người hầu nói, một nụ cười thoáng hiện trên môi anh ta. ‘Đúng thế, nhưng chính là chỗ này,’ người đàn bà đáp, ‘và chắc hẳn hồi ấy trông cũng hệt thế này.’ ‘Trông thế mà lại không phải thế đâu,’ người đàn ông nói: ‘cửa sổ bị đập vỡ toang, cửa ra vào bung cả bản lề, và trên sàn có máu.’ ‘Nhưng dù chú có nói gì đi nữa, cháu trai tôi đã chết trên ngai vàng nước Pháp. Đã chết!’ bà lão đau đớn nhắc lại. Ta nghĩ họ chẳng nói thêm lời nào nữa, rồi họ mau chóng rời khỏi căn phòng. Ánh hoàng hôn tắt dần, và ánh sáng của ta càng rực lên gấp đôi trên tấm nhung lộng lẫy phủ ngai vàng nước Pháp.

“Nào, cậu đoán xem người đàn bà tội nghiệp ấy là ai? Nghe này, ta sẽ kể cho cậu một câu chuyện.

“Chuyện xảy ra vào Cách mạng Tháng Bảy, trong buổi chiều tà của ngày chiến thắng vẻ vang nhất, khi mỗi ngôi nhà là một pháo đài, mỗi ô cửa sổ là một chiến lũy. Dân chúng tấn công vào điện Tuileries. Cả phụ nữ và trẻ em cũng có mặt trong hàng ngũ những người chiến đấu. Họ ùa vào các gian phòng và đại sảnh của cung điện. Một chú bé nghèo đang tuổi mới lớn, mặc chiếc áo cánh rách rưới, chiến đấu giữa những người khởi nghĩa lớn tuổi hơn. Trúng nhiều nhát lưỡi lê chí mạng, chú gục xuống. Chuyện ấy xảy ra ngay trong phòng ngai vàng. Người ta đặt chú bé máu me đầm đìa lên ngai vàng nước Pháp, lấy tấm nhung quấn quanh những vết thương của chú, và máu chú tuôn trào trên sắc tía hoàng gia. Thật là một bức tranh! Gian đại sảnh lộng lẫy, những nhóm người đang giao chiến! Một lá cờ rách tả tơi nằm trên mặt đất, lá cờ tam tài phần phật bay trên đầu những ngọn lưỡi lê, và trên ngai vàng là chú bé tội nghiệp với gương mặt nhợt nhạt rạng ngời, đôi mắt hướng lên bầu trời, chân tay quằn quại trong cơn hấp hối, ngực trần, còn bộ quần áo rách nát đáng thương bị tấm nhung lộng lẫy thêu hoa huệ bạc che khuất một nửa. Bên nôi chú bé ngày nào từng có lời tiên tri: ‘Nó sẽ chết trên ngai vàng nước Pháp!’ Trái tim người mẹ từng mơ về một Napoleon thứ hai.

“Những tia sáng của ta từng hôn lên vòng hoa bất tử trên mộ chú bé, và đêm nay chúng lại hôn lên vầng trán bà lão, trong lúc trước mắt bà, giữa giấc mơ, hiện lên bức tranh mà cậu có thể vẽ lại: chú bé nghèo trên ngai vàng nước Pháp.”