Thuyết phục

I

Ngài Walter Elliot ở Kellynch Hall, thuộc Somersetshire, là người mà để tiêu khiển thì chẳng bao giờ cầm lên cuốn sách nào khác ngoài cuốn Baronetage¹; ở đó ông tìm thấy việc giải khuây cho một giờ rỗi rãi, và niềm an ủi trong một lúc muộn phiền; ở đó tâm trí ông dấy lên lòng ngưỡng mộ và kính trọng khi chiêm ngưỡng số ít ỏi còn sót lại của những sắc phong thời kỳ đầu; ở đó mọi cảm giác khó chịu nảy sinh từ việc nhà tự nhiên hóa thành nỗi thương hại và khinh khi khi ông lật qua số tước hiệu phong mới gần như vô tận của thế kỷ vừa qua; và ở đó, nếu mọi trang sách khác đều mất tác dụng, ông vẫn có thể đọc lịch sử dòng họ mình với niềm hứng thú chưa bao giờ suy suyển. Đây chính là trang mà cuốn sách yêu thích ấy luôn tự mở ra:

Elliot ở Kellynch Hall.

“Walter Elliot, sinh ngày 1 tháng Ba năm 1760, kết hôn ngày 15 tháng Bảy năm 1784 với Elizabeth, con gái của James Stevenson, Esq. ở South Park, hạt Gloucester, và với phu nhân này (mất năm 1800) sinh được các con: Elizabeth, sinh ngày 1 tháng Sáu năm 1785; Anne, sinh ngày 9 tháng Tám năm 1787; một con trai sinh ra đã chết, ngày 5 tháng Mười Một năm 1789; Mary, sinh ngày 20 tháng Mười Một năm 1791.”

Đoạn văn từ tay thợ in ra vốn y nguyên như thế; nhưng ngài Walter đã tu chỉnh lại bằng cách thêm vào, nhằm lưu lại tin tức cho bản thân và gia đình, những dòng sau đây vào sau ngày sinh của Mary: “Kết hôn ngày 16 tháng Mười Hai năm 1810 với Charles, con trai và là người thừa kế của Charles Musgrove, Esq. ở Uppercross, hạt Somerset,” đồng thời cẩn thận ghi thêm chính xác ngày trong tháng mà ông mất vợ.

Tiếp đó là lịch sử và sự hưng thịnh của dòng gia đình cổ kính và đáng trọng này, theo những lời lẽ quen thuộc; chuyện dòng họ lần đầu lập nghiệp ở Cheshire ra sao; được nhắc tới trong sách của Dugdale thế nào, từng giữ chức chánh quản hạt, đại diện cho một thị trấn qua ba kỳ nghị viện liên tiếp, những việc tận trung hết lòng, và được phong tước tòng nam tước² vào năm đầu đời vua Charles II, cùng tất cả những Mary, những Elizabeth mà các thế hệ trước đã cưới về; tất cả làm thành hai trang sách khổ mười hai đẹp đẽ, rồi kết lại bằng huy hiệu và câu châm ngôn của dòng họ: “Phủ đệ chính: Kellynch Hall, hạt Somerset,” và ở đoạn kết này lại thấy nét chữ của ngài Walter:

“Người thừa kế theo dự đoán: William Walter Elliot, Esq., chắt của ngài Walter thứ hai.”

Thói hư vinh là đầu và cuối tính cách của ngài Walter Elliot; hư vinh về dung mạo và về địa vị. Thời trẻ ông từng khôi ngô khác thường; và ở tuổi năm mươi tư, trông ông vẫn còn là một người đàn ông rất phong độ. Hiếm có người đàn bà nào bận tâm về diện mạo của mình nhiều hơn ông, cũng chẳng có người hầu phòng của một vị tân huân tước nào lại hả hê hơn ông về vị thế của mình trong xã hội. Ông coi đặc ân sắc đẹp chỉ đứng sau đặc ân của tước tòng nam tước; và một ngài Walter Elliot hội tụ đủ cả hai món quà ấy chính là người luôn luôn được ông dành cho lòng kính trọng và sùng bái tha thiết nhất.

Diện mạo điển trai và tước vị của ông quả có một lý do chính đáng để khiến ông gắn bó; bởi nhờ chúng mà ông mới có được một người vợ với phẩm hạnh vượt xa bất cứ điều gì mà bản thân ông xứng đáng nhận được. Phu nhân Elliot từng là một người đàn bà tuyệt vời, biết điều và dễ mến; óc suy xét cùng cách cư xử của bà, nếu có thể tha thứ cho nỗi si mê bồng bột thời trẻ khiến bà trở thành phu nhân Elliot, thì về sau chưa từng cần ai phải bao dung châm chước. Suốt mười bảy năm, bà đã chiều theo, xoa dịu hoặc che giấu những khiếm khuyết của ông, gây dựng cho ông sự nể trọng thực chất; và bản thân dù không phải người hạnh phúc nhất trần đời, bà vẫn tìm thấy trong bổn phận, bạn bè và con cái đủ điều để gắn bó với cuộc sống, khiến việc phải từ giã cõi đời chẳng thể là điều bà dửng dưng đón nhận. Ba cô con gái, hai cô lớn mới mười sáu và mười bốn tuổi, là một di sản đáng sợ để người mẹ trối lại, hay đúng hơn là một gánh nặng đáng sợ khi phải phó thác cho quyền uy và sự dẫn dắt của một người cha tự phụ và khờ khạo. Dẫu vậy, bà có một người bạn rất thân, một người đàn bà biết điều và đức hạnh, người vì tình cảm gắn bó sâu sắc với bà mà dọn tới sống ngay cạnh, trong làng Kellynch; và chính nơi lòng tốt cùng những lời khuyên của người bạn này mà phu nhân Elliot gửi gắm phần lớn trông cậy để giúp đỡ và duy trì tốt nhất những nguyên tắc sống đúng đắn cùng sự chỉ bảo mà bà bấy lâu vẫn tha thiết rèn cặp cho các con gái.

Người bạn này và ngài Walter đã không kết hôn với nhau, dù những người quen biết có thể từng phỏng đoán điều gì về chuyện ấy. Mười ba năm đã trôi qua kể từ ngày phu nhân Elliot qua đời, họ vẫn là láng giềng gần gũi và bạn bè thân thiết, một người vẫn sống cảnh góa vợ, người kia vẫn sống cảnh góa chồng.

Chuyện phu nhân Russell, một phụ nữ tuổi tác và tính cách đều chín chắn, lại có của ăn của để dồi dào, không mảy may nghĩ đến việc tái giá, chẳng cần ai phải phân bua với công chúng, vốn thường hay tỏ ra bất mãn một cách vô lý khi một người đàn bà đi bước nữa hơn là khi bà ta ở vậy; nhưng việc ngài Walter cứ tiếp tục sống độc thân thì cần có lời giải thích. Vậy xin cho hay rằng ngài Walter, như một người cha tốt (sau khi đã nếm trải một hai nỗi thất vọng riêng tư trong những lần dạm hỏi hết sức phi lý), lấy làm tự hào rằng mình ở vậy là vì các con gái yêu quý. Vì một cô con gái, cô con cả, ông quả thật sẵn lòng từ bỏ bất cứ điều gì, điều mà ông vốn chẳng mấy khi bị cám dỗ phải làm. Ở tuổi mười sáu, Elizabeth đã kế thừa tất cả những gì có thể từ quyền hạn và vị thế của mẹ; lại rất xinh đẹp và rất giống ông, ảnh hưởng của cô bao giờ cũng lớn, và hai cha con đã sống bên nhau hết sức êm ấm. Hai đứa con còn lại của ông có giá trị kém cỏi hơn nhiều. Mary có được chút vị thế giả tạo nhờ trở thành bà Charles Musgrove; nhưng Anne, với một tâm hồn thanh nhã và tính tình dịu ngọt lẽ ra phải khiến cô được đánh giá rất cao trong mắt những người thật sự có hiểu biết, lại chẳng là ai đối với cả cha lẫn chị; lời cô nói chẳng có trọng lượng, sự thuận tiện của cô luôn phải nhường bước - cô chỉ là Anne mà thôi.

Nhưng đối với phu nhân Russell, cô lại là đứa con đỡ đầu, đứa cháu cưng và người bạn hết mực thân thương, hết mực quý trọng. Phu nhân Russell yêu thương cả ba chị em; nhưng chỉ ở Anne, bà mới có thể hình dung thấy hình bóng người mẹ như sống lại.

Vài năm trước, Anne Elliot từng là một cô gái rất xinh xắn, nhưng vẻ tươi tắn của cô đã sớm tàn phai; và vì ngay vào thời rực rỡ nhất, cha cô cũng chẳng tìm thấy mấy nét để ngắm nghía ở cô (những đường nét thanh tú và đôi mắt sẫm màu dịu dàng của cô khác xa với nét mặt của ông), thì giờ đây khi cô đã tàn tạ gầy gò, nơi cô càng chẳng thể có điều gì khơi gợi được sự quý trọng của ông. Ông chưa từng nuôi nhiều hy vọng, và giờ đây thì chẳng còn chút nào, về việc sẽ được đọc tên cô ở một trang nào khác trong cuốn sách yêu thích của mình. Mọi kỳ vọng về một mối thông gia đăng đối phải đặt cả vào Elizabeth, bởi Mary chỉ kết thân với một gia đình danh giá và giàu có lâu đời ở chốn thôn dã, và vì thế đã ban phát hết danh dự mà chẳng nhận lại được chút nào: Elizabeth rồi đây, ngày này hay ngày khác, sẽ lấy chồng xứng đáng.

Đôi khi có chuyện một người đàn bà ở tuổi hai mươi chín lại đẹp hơn mười năm trước; và nói chung, nếu không đau ốm hay ưu phiền, thì đó là độ tuổi mà nét duyên dáng hầu như chưa suy suyển. Elizabeth chính là như vậy, vẫn là cô Elliot³ xinh đẹp như cô từng bắt đầu mười ba năm về trước, và vì thế ngài Walter có thể được lượng thứ nếu có lỡ quên đi tuổi của con gái, hay ít nhất cũng chỉ bị coi là ngốc có một nửa, khi nghĩ rằng bản thân cùng Elizabeth vẫn mơn mởn như xưa giữa cảnh tàn tạ nhan sắc của mọi người xung quanh; bởi ông có thể thấy rõ mồn một những người còn lại trong gia đình cùng đám người quen đang già đi thế nào. Anne thì tiều tụy, Mary thì thô kệch, gương mặt nào trong vùng cũng xấu đi, còn những vết chân chim lan nhanh nơi thái dương phu nhân Russell từ lâu đã là nỗi phiền muộn đối với ông.

Elizabeth không hoàn toàn bằng lòng với bản thân được như cha mình. Mười ba năm qua đã thấy cô làm nữ chủ nhân của Kellynch Hall, quán xuyến và điều hành với sự điềm tĩnh cùng vẻ quyết đoán chưa từng khiến ai ngờ rằng cô trẻ hơn tuổi thật. Suốt mười ba năm cô đã đứng ra tiếp đãi khách khứa, đặt ra gia quy trong nhà, đi đầu bước lên cỗ xe tứ mã, và cất bước ngay sau phu nhân Russell ra khỏi mọi phòng khách cùng phòng ăn trong vùng. Mười ba mùa đông sương giá xoay vần đã thấy cô mở màn mọi vũ hội danh giá mà vùng quê thưa thớt này tổ chức được, và mười ba mùa xuân trổ hoa khi cô cùng cha lên London, hằng năm tận hưởng vài tuần nơi thế giới thượng lưu. Ký ức về tất cả những điều ấy cùng ý thức rõ rằng mình đã hai mươi chín tuổi đem lại cho cô đôi nỗi tiếc nuối và mối âu lo; cô hoàn toàn hài lòng rằng mình vẫn xinh đẹp chẳng kém xưa, nhưng cô cảm thấy mình đang tiến gần tới những năm tháng hiểm nguy, và hẳn sẽ rất đỗi mừng vui nếu biết chắc mình được một người mang dòng máu tòng nam tước dạm hỏi đàng hoàng trong vòng một hay hai năm tới. Khi ấy cô mới có thể lại cầm lên cuốn sách của mọi cuốn sách với niềm thích thú như thời xuân trẻ, chứ bây giờ cô chẳng ưa gì nó. Cứ đập vào mắt ngày sinh của chính mình mà chẳng thấy tiếp sau một cuộc hôn nhân nào ngoài cuộc hôn nhân của cô em út, điều đó biến cuốn sách thành một thứ đáng ghét; và đã hơn một lần, khi cha để mở cuốn sách trên bàn gần chỗ cô, cô đã ngoảnh mặt đi, gập nó lại rồi đẩy ra xa.

Hơn nữa, cô từng phải chịu một nỗi thất vọng mà cuốn sách ấy, đặc biệt là phần lịch sử dòng họ cô, luôn gợi nhắc lại. Người thừa kế theo dự đoán, chính William Walter Elliot, Esq., người mà quyền lợi từng được cha cô hào phóng nâng đỡ, đã làm cô thất vọng.

Khi còn là một cô thiếu nữ, ngay khi biết anh ấy sẽ là tòng nam tước tương lai trong trường hợp cô không có người em trai nào, cô đã định bụng sẽ lấy anh ấy, và cha cô cũng luôn muốn cô làm như thế. Hồi anh ấy còn nhỏ, họ chẳng hề qua lại; nhưng không lâu sau ngày phu nhân Elliot qua đời, ngài Walter đã tìm cách làm quen, và dẫu những lời làm thân của ông không được đón nhận nồng nhiệt, ông vẫn kiên trì theo đuổi, tự châm chước rằng đó là sự e dè kín đáo của tuổi trẻ; rồi trong một chuyến du xuân lên London, khi Elizabeth đang ở độ xuân thì rực rỡ nhất, ông Elliot đã bị ép phải diện kiến làm quen.

Khi ấy anh ấy là một thanh niên rất trẻ, vừa mới theo học nghề luật; Elizabeth thấy anh ấy hết sức dễ chịu, và mọi dự định nhắm về anh ấy đều được củng cố vững chắc. Anh ấy được mời tới Kellynch Hall; người ta nhắc đến anh ấy và trông đợi anh ấy suốt cả phần còn lại của năm; nhưng anh ấy chẳng bao giờ đến. Mùa xuân năm sau, người ta lại thấy anh ấy ở London, thấy anh ấy vẫn dễ chịu như trước, lại khuyến khích, mời mọc và trông đợi, rồi anh ấy lại chẳng đến; và tin tức tiếp theo là anh ấy đã cưới vợ. Thay vì tiến thân theo con đường đã vạch sẵn cho người thừa kế của nhà Elliot, anh ấy lại mua lấy sự độc lập bằng cách kết hôn với một người đàn bà giàu có nhưng xuất thân thấp kém.

Ngài Walter phẫn nộ vì chuyện đó. Là người đứng đầu dòng họ, ông cảm thấy đáng lẽ người ta phải hỏi ý kiến mình, nhất là sau khi ông đã công khai nâng đỡ chàng trai trẻ ấy đến thế; “Bởi người ta hẳn đã thấy hai người đi cùng nhau,” ông nhận xét, “một lần ở chợ ngựa Tattersall, và hai lần ở sảnh Hạ viện.” Ông đã bày tỏ sự bất bình của mình, nhưng xem ra chẳng được coi trọng mấy. Ông Elliot chẳng buồn đưa ra lời xin lỗi nào, và tỏ ra chẳng thiết tha gì được gia đình này đoái hoài tới nữa, hệt như ngài Walter coi anh ấy không xứng đáng được đoái hoài: mọi sự đi lại quen biết giữa đôi bên chấm dứt từ đó.

Câu chuyện rất đỗi khó chịu này về ông Elliot, sau quãng thời gian mấy năm trời, vẫn khiến Elizabeth thấy giận dữ, bởi cô từng mến người đàn ông ấy vì chính bản thân anh, và còn mến hơn vì anh là người thừa kế của cha cô, đồng thời lòng tự hào dòng họ mãnh liệt của cô chỉ có thể thấy ở anh một người xứng đôi với cô con gái cả của ngài Walter Elliot. Từ A đến Z chẳng có vị tòng nam tước nào mà tình cảm của cô lại sẵn sàng thừa nhận là tương xứng đến thế. Vậy mà cách cư xử của anh ấy tồi tệ đến mức dẫu vào lúc này (mùa hè năm 1814) cô đang đeo dải ruy băng đen chịu tang vợ anh, cô vẫn không thể chấp nhận rằng anh còn đáng để nghĩ tới nữa. Nỗi ô nhục từ cuộc hôn nhân đầu của anh ấy, do không có lý do gì để coi là sẽ kéo dài qua đường con cái, có lẽ đã có thể bỏ qua được, nếu như anh không làm những điều tệ hại hơn; nhưng như người ta đã báo cho nhà này biết qua sự can thiệp thường lệ của những người bạn tốt bụng, anh ấy đã nói những lời hết sức bất kính về tất cả bọn họ, hết sức coi khinh và miệt thị chính dòng máu của mình, cùng những vinh dự mà sau này sẽ thuộc về anh. Điều đó không thể tha thứ được.

Đó là những tâm tư và cảm nghĩ của Elizabeth Elliot; đó là những mối lo toan pha tạp vào, những nỗi xáo động khuấy đảo cảnh đời đơn điệu và thanh lịch, thịnh vượng mà trống rỗng của cô; đó là những xúc cảm đem lại sự lý thú cho chuỗi ngày dài phẳng lặng sống trong một vòng giao du chốn thôn dã, để lấp đầy những khoảng trống khi ngoài xã hội chẳng có thói quen làm việc gì hữu ích, còn ở trong nhà lại chẳng có tài nghệ hay ngón nghề nào để mà bận rộn.

Nhưng giờ đây, một mối bận tâm và lo nghĩ khác bắt đầu chen vào những nỗi niềm ấy. Cha cô đang lâm vào cảnh túng tiền. Cô biết rằng lúc này mỗi khi ông cầm lên cuốn Baronetage là để xua đi những hóa đơn nặng nề của các chủ tiệm buôn, cùng những lời bóng gió chẳng mấy dễ chịu của ông Shepherd, viên quản lý của ông. Điền trang Kellynch vốn là một cơ nghiệp tốt, nhưng không sao kham nổi mức xa hoa mà ngài Walter cho là chủ nhân của nó cần phải có. Ngày phu nhân Elliot còn sống, nếp sống có quy củ, chừng mực và tiết kiệm đã vừa vặn giữ cho ông chi tiêu trong giới hạn thu nhập; nhưng cùng với bà, mọi sự suy nghĩ đúng mực ấy đã chết theo, và kể từ độ ấy ông luôn chi tiêu vượt mức. Ông không thể nào tiêu pha ít hơn được; ông chẳng làm gì ngoài những việc mà một ngài Walter Elliot nhất thiết phải làm; nhưng dù chẳng có gì đáng trách như thế, ông không những mắc nợ đến mức đáng sợ, mà còn phải nghe nhắc đến chuyện nợ nần thường xuyên tới nỗi không thể nào tiếp tục giấu giếm con gái thêm nữa, dẫu chỉ là giấu một phần. Ông đã bắn tiếng đôi chút với cô vào mùa xuân vừa rồi ở London; thậm chí ông đã đi xa đến mức nói: “Liệu chúng ta có thể bớt chi tiêu được không? Con có nghĩ ra khoản nào ta có thể bớt chi tiêu không?” và Elizabeth, nói cho công bằng, trong cơn bối rối hốt hoảng ban đầu của đàn bà, đã nghiêm túc suy nghĩ xem có thể làm được gì, rồi cuối cùng đề xuất hai khoản tiết kiệm: cắt bỏ một vài khoản làm phúc không cần thiết, và kìm lại việc sắm đồ đạc mới cho phòng khách; vào những biện pháp ấy, sau đó cô còn thêm vào sáng kiến tuyệt vời là không mang quà về cho Anne như thói quen hằng năm. Thế nhưng những biện pháp này, dẫu tự thân chúng có tốt đến đâu, cũng chẳng thấm tháp gì so với quy mô thực sự của tai họa, mà chẳng bao lâu sau ngài Walter thấy mình buộc phải thú nhận toàn bộ với cô. Elizabeth chẳng có đề xuất nào hiệu quả hơn. Cô cảm thấy mình bị đối xử bất công và bất hạnh, hệt như cha cô; và cả hai người đều không tài nào nghĩ ra được cách gì để giảm bớt chi tiêu mà không làm tổn hại đến thể diện, hoặc từ bỏ những tiện nghi của mình theo cách không thể kham nổi.

Chỉ có một phần nhỏ điền trang là ngài Walter có quyền định đoạt; nhưng dẫu từng mẫu đất đều có thể đem chuyển nhượng, điều đó cũng chẳng tạo nên khác biệt gì. Ông đã hạ cố đem thế chấp đến chừng mực quyền hạn cho phép, nhưng ông sẽ không bao giờ hạ cố đem bán. Không; ông sẽ không bao giờ làm nhục thanh danh mình đến mức ấy. Điền trang Kellynch phải được truyền lại nguyên vẹn và vẹn toàn, đúng như khi ông nhận nó.

Hai người bạn thân tín của họ, ông Shepherd sống ở thị trấn chợ gần đó, và phu nhân Russell, được mời tới để cho lời khuyên; và cả hai cha con dường như đều trông đợi rằng người này hoặc người kia sẽ nghĩ ra được một kế sách nào đó để gỡ bỏ những nỗi khốn đốn và cắt giảm chi tiêu, mà không phải hy sinh bất kỳ sở thích hay niềm kiêu hãnh nào.