Sáng suốt và đa cảm

I

Nhà Dashwood đã sinh sống lâu đời ở Sussex. Điền trang của họ rất lớn, và tư dinh đặt tại Norland Park nằm ngay trung tâm khu sản nghiệp, nơi qua nhiều thế hệ, họ đã sống đàng hoàng đến mức được mọi người quen xung quanh hết lòng vị nể. Vị chủ nhân quá cố của điền trang này là một người đàn ông độc thân, sống đến tuổi rất cao, và trong nhiều năm ròng của đời mình, ông có người em gái vừa bầu bạn sớm hôm vừa quán xuyến việc nhà. Nhưng cái chết của bà, xảy ra mười năm trước ngày ông mất, đã gây ra một đổi thay lớn trong gia cảnh; bởi để bù đắp sự mất mát ấy, ông đã mời và đón vào nhà gia đình người cháu trai là ông Henry Dashwood, người thừa kế hợp pháp của điền trang Norland và cũng là người ông định để lại điền trang ấy. Có vợ chồng người cháu cùng bầy cháu nhỏ quây quần, những ngày tháng tuổi già của ông cụ trôi qua thật dễ chịu. Tình cảm ông dành cho họ ngày một sâu đậm. Sự chăm sóc ân cần mà ông bà Henry Dashwood luôn dành cho mọi ý muốn của ông, vốn bắt nguồn chẳng phải chỉ từ tư lợi mà từ lòng tốt thực tâm, đã đem lại cho ông mọi niềm an ủi vững vàng mà tuổi tác của ông có thể đón nhận; và sự vui tươi của lũ trẻ làm cuộc sống của ông thêm phần ý vị.

Từ cuộc hôn nhân trước, ông Henry Dashwood có một người con trai; với người vợ hiện thời, ông có ba cô con gái. Người con trai, một thanh niên điềm đạm, đứng đắn, đã được chu cấp dư dả nhờ của cải của mẹ mình, một cơ nghiệp vốn rất lớn mà một nửa đã chuyển sang cho ông khi ông đến tuổi thành niên. Rồi bằng cuộc hôn nhân của chính mình diễn ra ít lâu sau đó, ông lại làm cho của cải của mình thêm nhiều. Vì thế đối với ông, việc kế thừa điền trang Norland không thực sự quan trọng như đối với các em gái; bởi lẽ của cải của các cô, nếu không tính những gì có thể nhận được từ việc cha mình thừa kế khu điền trang ấy, chỉ có thể là ít ỏi. Mẹ các cô không có gì, còn cha các cô chỉ có bảy nghìn bảng toàn quyền định đoạt; bởi nửa phần còn lại trong sản nghiệp của người vợ trước cũng đã được bảo đảm dành cho con trai bà, và ông chỉ có quyền hưởng hoa lợi suốt đời từ số tiền đó.

Ông cụ qua đời: di chúc được mở ra, và cũng như hầu hết mọi bản di chúc khác, nó đem lại nỗi thất vọng cũng nhiều bằng niềm vui. Ông không bất công hay bạc bẽo đến mức gạt điền trang ra khỏi tay người cháu; nhưng ông để lại cho ông ấy theo những điều khoản làm tiêu tan mất một nửa giá trị của món thừa kế. Ông Dashwood đã mong mỏi có được điền trang này vì vợ và các con gái nhiều hơn là vì bản thân hay con trai mình; nhưng nó lại được ràng buộc cho con trai ông và con trai của con trai ông - một đứa bé bốn tuổi - theo cách khiến bản thân ông không còn quyền hạn nào để chu cấp cho những người thân yêu nhất và cần được chu cấp nhất, bằng bất kỳ khoản thế chấp nào trên điền trang hay bằng việc bán đi những cánh rừng gỗ quý giá. Toàn bộ sản nghiệp bị trói buộc vì lợi ích của đứa trẻ này, đứa bé mà trong những chuyến cùng cha mẹ đến thăm thỉnh thoảng ở Norland, đã chiếm được cảm tình của ông cụ bằng những nét lôi cuốn chẳng hề hiếm gặp ở trẻ lên hai lên ba - phát âm ngọng nghịu, khăng khăng đòi làm theo ý mình, bao nhiêu trò ma mãnh khôn vặt, cùng rất nhiều tiếng ồn ào - đến mức lấn át hết thảy giá trị của bao nhiêu ân cần mà bao năm qua ông đã nhận được từ người cháu dâu và các con gái của bà. Dẫu vậy, ông cụ không định tỏ ra vô tình, và để ghi dấu tình cảm dành cho ba cô gái, ông để lại cho mỗi cô một nghìn bảng.

Nỗi thất vọng của ông Dashwood thoạt đầu thật nặng nề; nhưng tính ông vốn vui tươi và lạc quan; ông hoàn toàn có lý do để hy vọng mình sẽ sống thêm nhiều năm, và nhờ chi tiêu tiết kiệm, sẽ dành dụm được một món tiền đáng kể từ hoa lợi của một điền trang vốn đã lớn và có thể gia tăng nguồn thu gần như ngay lập tức. Nhưng cơ nghiệp vốn đến muộn màng ấy chỉ thuộc về ông vỏn vẹn trong mười hai tháng. Ông chỉ sống lâu hơn người bác mình được chừng ấy; và mười nghìn bảng, tính cả những món thừa kế gần đây, là tất cả những gì còn lại cho người vợ góa cùng các con gái của ông.

Bệnh ông vừa trở nguy, con trai ông đã được gọi đến ngay, và với toàn bộ sức lực cùng nỗi khẩn thiết mà cơn bạo bệnh còn cho phép, ông Dashwood gửi gắm cho con trai quyền lợi của mẹ kế cùng các cô em gái.

Ông John Dashwood không có những xúc cảm mãnh liệt như những người còn lại trong gia đình; nhưng ông vẫn động lòng trước một lời gửi gắm như thế vào một thời khắc như thế, và ông hứa sẽ làm mọi điều trong khả năng để giúp họ sống được thoải mái. Lời cam đoan ấy khiến cha ông an lòng, và sau đó ông John Dashwood mới thong thả suy tính xem, theo lẽ khôn ngoan, trong khả năng của mình có thể làm cho họ được chừng nào.

Ông không phải là một người đàn ông trẻ tâm địa xấu, trừ phi hơi lạnh lùng và hơi ích kỷ cũng là tâm địa xấu; nhưng nhìn chung ông được người ta kính trọng, bởi ông luôn cư xử phải phép khi làm tròn các bổn phận thường ngày. Giá như ông lấy được một người đàn bà dễ mến hơn, có lẽ ông còn được kính trọng hơn nữa; thậm chí bản thân ông có khi cũng trở nên dễ mến; vì khi lấy vợ ông còn rất trẻ, lại hết mực yêu chiều vợ. Nhưng bà John Dashwood lại là một bản biếm họa đậm nét hơn của chính ông; hẹp hòi hơn và ích kỷ hơn.

Khi nói lời hứa với cha, ông đã thầm tính sẽ làm tăng thêm của cải của các em gái bằng món quà một nghìn bảng cho mỗi người. Lúc ấy ông thực sự nghĩ mình có đủ sức làm việc đó. Viễn cảnh có thêm bốn nghìn bảng một năm¹ ngoài khoản thu nhập hiện tại, bên cạnh nửa phần gia sản còn lại của mẹ đẻ, đã sưởi ấm lòng ông, khiến ông thấy mình hoàn toàn có thể hào phóng. “Phải rồi, ông sẽ cho các em ba nghìn bảng: thế thật là rộng rãi và đẹp mặt! Chừng ấy là đủ để họ hoàn toàn thoải mái. Ba nghìn bảng! Ông có thể bỏ ra một món tiền lớn dường ấy mà chẳng mấy bất tiện.” Ông nghĩ về điều đó suốt cả ngày, rồi nhiều ngày liên tiếp sau đó, và ông không hề hối hận.

Đám tang cha ông vừa xong, bà John Dashwood, chẳng hề báo trước ý định cho mẹ chồng, đã cùng con nhỏ và đoàn người hầu ập đến. Chẳng ai có thể tranh cãi về quyền đến đây của bà; ngôi nhà đã thuộc về chồng bà ngay từ khoảnh khắc cha ông qua đời; nhưng cách hành xử thiếu tế nhị ấy lại càng thêm phần tệ hại, và đối với một người đàn bà ở vào hoàn cảnh của bà Dashwood, dẫu chỉ có những cảm xúc bình thường, điều đó hẳn đã vô cùng khó chịu; huống hồ trong tâm trí bà lại có một lòng tự trọng quá đỗi sâu sắc, một lòng độ lượng lãng mạn đến mức bất kỳ sự xúc phạm nào kiểu ấy, dù do ai gây ra hay ai phải gánh chịu, đối với bà đều là nguồn cơn của nỗi ghê tởm không sao lay chuyển. Bà John Dashwood xưa nay chưa từng được lòng bất kỳ ai trong gia đình nhà chồng; nhưng mãi đến giờ bà mới có dịp chứng tỏ cho họ thấy bà có thể hành động mà ít đoái hoài đến sự thoải mái của người khác tới mức nào khi hoàn cảnh đòi hỏi.

Bà Dashwood thấy lối cư xử khiếm nhã ấy cay đắng đến thế, và thật lòng khinh ghét con dâu vì chuyện đó đến thế, nên ngay khi con dâu vừa tới, bà đã bỏ đi khỏi ngôi nhà này mãi mãi rồi, nếu như lời khẩn nài của cô con gái cả không khiến bà trước hết phải ngẫm nghĩ xem ra đi liệu có phải lẽ, và tình thương yêu tha thiết bà dành cho cả ba đứa con sau đó không khiến bà quyết định ở lại, để vì các con mà tránh sự đổ vỡ với anh trai chúng.

Elinor, cô con gái cả có lời khuyên can đầy hiệu quả ấy, có một đầu óc sáng suốt vững vàng và một óc suy xét điềm tĩnh, khiến cô, dù mới mười chín tuổi, đã đủ sức làm người cố vấn cho mẹ mình, và nhiều lần giúp cô ngăn chặn, vì lợi ích chung của cả nhà, cái tính bồng bột của bà Dashwood mà lẽ thường hẳn đã dẫn tới những việc khinh suất. Cô có một tấm lòng hết sức tốt; tâm tính cô giàu tình cảm, và xúc cảm của cô rất mãnh liệt; nhưng cô biết cách kiềm chế chúng: đó là điều hiểu biết mà mẹ cô vẫn chưa học được, còn một người em gái của cô thì quyết không bao giờ chịu học.

Về nhiều phương diện, tài năng của Marianne hoàn toàn sánh ngang với Elinor. Cô có đầu óc và thông minh; nhưng trong mọi sự đều nồng nhiệt thái quá: nỗi buồn hay niềm vui của cô đều chẳng biết đến chừng mực. Cô hào phóng, dễ mến, khiến người ta động lòng: cô có đủ mọi phẩm chất, chỉ trừ sự thận trọng. Sự giống nhau giữa cô và mẹ lớn một cách lạ lùng.

Elinor ái ngại nhận thấy tính đa cảm thái quá của em gái mình; nhưng bà Dashwood lại trân trọng và nâng niu điều đó. Giờ đây họ khích lệ nhau đắm chìm trong nỗi đau thương tột cùng. Nỗi đau buồn xé ruột xé gan từng đè bẹp họ thoạt đầu, nay lại được họ tự nguyện khơi dậy, tự tìm đến, và tạo ra hết lần này qua lần khác. Họ phó mặc mình hoàn toàn cho nỗi đau buồn, tìm cách gia tăng nỗi khốn khổ trong từng ý nghĩ có thể gợi ra điều đó, và quyết chẳng bao giờ chấp nhận bất kỳ sự an ủi nào về sau. Elinor cũng đau buồn vô cùng; nhưng cô vẫn có thể gắng gượng, vẫn có thể tự vực mình dậy. Cô có thể bàn việc với anh trai, có thể đón tiếp chị dâu lúc bà ấy tới, và đối đãi với bà ấy ân cần, đúng phép; cô cũng có thể cố gắng vực mẹ dậy để cùng gắng gượng như thế, và khích lệ bà cũng biết nhẫn nhịn như mình.

Margaret, cô em gái còn lại, là một cô bé vui tính, tốt nết; nhưng vì cô bé đã sớm nhiễm nhiều nét lãng mạn của Marianne mà lại chẳng có mấy óc sáng suốt của chị mình, nên ở tuổi mười ba, cô bé không hứa hẹn sẽ sánh kịp các chị khi đã lớn hơn.