Robinson Crusoe

I: Bước vào đời

Tôi sinh năm 1632, tại thành phố York, trong một gia đình tử tế, dù không phải người xứ này, bởi cha tôi là một người ngoại quốc đến từ Bremen, ban đầu định cư ở Hull. Nhờ buôn bán mà ông tạo dựng được cơ nghiệp khá giả, rồi giải nghệ và về sau chuyển tới sống ở York; chính tại đây ông cưới mẹ tôi, người có họ hàng mang họ Robinson, một dòng họ rất có danh giá trong vùng, và vì thế tôi được đặt tên là Robinson Kreutznaer; nhưng do thói quen đọc chệch chữ ở nước Anh, giờ đây người ta gọi chúng tôi - mà không, chính chúng tôi cũng tự gọi và viết tên mình - là Crusoe; và bạn bè tôi cũng luôn gọi tôi như thế.

Tôi có hai người anh trai, một người làm trung tá một trung đoàn bộ binh Anh ở Flanders, trước do đại tá Lockhart lừng danh chỉ huy, và đã tử trận trong trận đánh gần Dunkirk chống lại quân Tây Ban Nha. Còn người anh thứ hai ra sao tôi chưa từng biết, cũng như cha mẹ tôi chẳng hề hay biết số phận tôi sau này.

Là con trai thứ ba trong nhà và không được học lấy một nghề, đầu óc tôi từ rất sớm đã đầy ắp những ý nghĩ lang bạt. Cha tôi, khi ấy tuổi tác đã cao, cho tôi một vốn học vấn tạm đủ, trong chừng mực mà việc học ở nhà và ở trường làng không mất tiền thường đem lại, và định hướng cho tôi theo ngành luật; nhưng tôi chẳng thiết tha gì ngoài việc đi biển; và chí hướng ấy kéo tôi mãnh liệt đi ngược lại ý muốn, mà không, ngược lại cả mệnh lệnh của cha tôi, ngược lại mọi lời nài nỉ và khuyên nhủ của mẹ tôi cùng những người thân quen khác, đến nỗi dường như có cái gì định mệnh trong thiên hướng tự nhiên ấy, dẫn thẳng tới cuộc đời khốn khổ sau này giáng xuống đầu tôi.

Cha tôi, một người khôn ngoan và nghiêm cẩn, đã cho tôi những lời khuyên sâu sắc và xác đáng nhằm can ngăn dự định mà ông đã nhìn thấy trước ở tôi. Một buổi sáng, ông gọi tôi vào phòng riêng, nơi ông đang phải nằm vì bệnh gút, và hết sức tha thiết phân giải với tôi về chuyện này. Ông hỏi tôi có lý do gì, ngoài mỗi một ý thích phiêu bạt, để dứt áo rời bỏ nhà cha và quê hương xứ sở, nơi tôi có thể được giới thiệu vào nghề tử tế, và trước mắt có đường tạo dựng cơ nghiệp bằng sự cần cù, chăm chỉ, cùng một cuộc sống thanh nhàn và dễ chịu. Ông bảo tôi rằng chỉ có những người bước đường cùng ở một đầu, hoặc những người ôm tham vọng lớn lao, vượt trội ở đầu kia, mới bôn ba xứ người để tìm kiếm phiêu lưu, nhằm vươn lên bằng mạo hiểm và làm rạng danh tên tuổi trong những sự nghiệp khác thường; rằng những điều ấy đều hoặc quá cao hoặc quá thấp so với tôi; rằng phần của tôi là tầng lớp giữa, hay có thể gọi là bậc trên của lớp người thấp, một vị thế mà qua kinh nghiệm dạn dày ông thấy là bậc sống tốt nhất trần đời, thích hợp nhất với hạnh phúc con người, không phải chịu cảnh cùng khổ và gian truân, lao nhọc và cay đắng của tầng lớp thợ thuyền lam lũ, cũng chẳng vướng bận sự kiêu ngạo, xa hoa, tham vọng và đố kỵ của tầng lớp trên. Ông bảo tôi có thể nhận ra hạnh phúc của tầng lớp này chỉ qua một điều: đây là bậc sống mà mọi người khác đều thèm muốn; các vua chúa thường than thở về hậu quả khốn khổ của việc sinh ra ở chốn cao sang, và ước gì mình được đặt vào khoảng giữa hai thái cực, giữa hèn mọn và cao sang; bậc hiền triết cũng làm chứng cho điều này, coi đó là chuẩn mực của phúc lạc, khi cầu xin đừng nghèo mà cũng đừng giàu.

Ông bảo tôi cứ để ý mà xem, rồi tôi sẽ luôn thấy rằng tai ương trong đời đều rơi vào phần tầng lớp trên và tầng lớp dưới của nhân loại, còn tầng lớp giữa thì chịu ít tai họa nhất, không phải trải qua nhiều thăng trầm biến đổi như lớp trên hay lớp dưới; mà lại không phải chịu nhiều tật bệnh và âu lo, cả về thể xác lẫn tinh thần, như những kẻ do lối sống đồi trụy, xa hoa và phóng đãng ở một đầu, hoặc do lao động cực nhọc, thiếu thốn đồ cần dùng và ăn uống đạm bạc, thiếu thốn ở đầu kia, tự chuốc lấy tật bệnh như hậu quả tất yếu từ lối sống của họ; rằng tầng lớp giữa vốn hợp với mọi đức hạnh và mọi thú vui; rằng bình an và sung túc là những kẻ hầu cận của cảnh sống vừa phải; rằng chừng mực, tiết độ, yên tĩnh, sức khỏe, giao thiệp bè bạn, mọi trò tiêu khiển tao nhã cùng mọi lạc thú đáng mơ ước, đều là những ơn phước đi kèm với tầng lớp giữa; rằng theo cách này, người ta lặng lẽ và êm ả đi qua cõi đời, rồi thanh thản từ giã nó, không vướng bận lao nhọc chân tay hay trí óc, không phải bán mình làm kiếp nô lệ vì miếng ăn manh áo hằng ngày, chẳng bị giày vò bởi những tình cảnh rối ren cướp đi sự thanh thản trong tâm hồn và sự nghỉ ngơi của thể xác, cũng không sục sôi ngọn lửa đố kỵ hay cơn thèm khát âm ỉ cháy bỏng của tham vọng muốn làm nên việc lớn; mà trong cảnh sống thảnh thơi, trôi nhẹ qua cõi đời, thấm thía nếm trải vị ngọt ngào của cuộc sống mà không phải nếm vị đắng cay; cảm nhận được mình đang hạnh phúc, và qua trải nghiệm từng ngày càng thấm thía điều đó rõ hơn.

Sau đó, ông tha thiết khuyên can tôi, bằng tình cảm trìu mến nhất, rằng đừng làm theo cái bồng bột tuổi trẻ, chớ tự lao mình vào những cảnh khốn cùng mà lẽ tự nhiên cùng tầng lớp nơi tôi sinh ra dường như đã che chắn cho tôi khỏi phải gặp; rằng tôi đâu có cần phải bươn chải kiếm miếng ăn; rằng ông sẽ lo liệu chu tất cho tôi, và cố gắng đưa tôi đàng hoàng bước vào tầng lớp sống mà ông vừa khuyên nhủ; và nếu tôi không được thanh nhàn và hạnh phúc trên đời thì hẳn chỉ do số mệnh hay lỗi lầm của chính tôi cản trở mà thôi; và ông sẽ chẳng phải chịu trách nhiệm gì, vì đã làm tròn bổn phận cảnh báo tôi trước những bước đi mà ông biết rõ sẽ chỉ làm hại tôi; tóm lại, nếu tôi chịu ở lại và an cư tại nhà theo lời ông chỉ bảo thì ông sẽ hết lòng tốt với tôi, còn như tiếp tay vào nỗi bất hạnh của tôi bằng cách khuyến khích tôi ra đi thì ông dứt khoát không làm; và để kết lại, ông bảo tôi hãy lấy người anh cả làm gương, người mà ông cũng từng hết lời khuyên can để giữ anh không đi vào các cuộc chiến ở xứ Vùng Thấp, nhưng chẳng thể lay chuyển, lòng ham muốn bồng bột đã giục giã anh lao vào quân ngũ, nơi anh phải bỏ mình; và tuy ông bảo sẽ không ngừng cầu nguyện cho tôi, nhưng ông cũng dám nói thẳng với tôi rằng, nếu tôi dấn bước dại dột này, Chúa sẽ không ban phước cho tôi, rồi sau này tôi sẽ có thừa thời gian để ngẫm lại việc đã phớt lờ lời khuyên của ông, khi mà chẳng còn ai bên cạnh giúp tôi cứu vãn nữa.

Tôi thấy ở đoạn cuối lời cha tôi, đoạn lời quả là lời tiên tri, dẫu tôi ngờ rằng chính cha tôi cũng không biết trước - như tôi vừa nói, tôi thấy nước mắt ông tuôn dài ròng rã trên gương mặt, nhất là khi ông nhắc tới người anh đã tử trận của tôi; và khi ông nói đến chuyện tôi sẽ có thừa thời gian để ăn năn mà chẳng có ai cứu giúp, ông xúc động nghẹn ngào đến nỗi phải ngừng lời, và bảo tôi rằng lòng ông nặng trĩu quá, không thể nói thêm với tôi được nữa.

Tôi thực lòng xúc động trước những lời ấy, mà quả thật, ai ở vào cảnh đó lại chẳng thế? và tôi quyết định không nghĩ đến chuyện đi xa nữa, mà sẽ ở lại quê nhà như lòng cha mong muốn. Nhưng than ôi! chỉ vài ngày sau mọi sự đã phai nhạt hết; và tóm lại, để tránh không phải nghe cha nài nỉ thêm nữa, vài tuần sau tôi quyết định sẽ trốn hẳn khỏi nhà. Dẫu vậy, tôi không hành động vội vàng như cơn bốc đồng ban đầu xúi giục; tôi lựa lúc thấy mẹ vui vẻ hơn thường lệ, và thưa với bà rằng đầu óc tôi đã dồn hết cả vào việc đi ra ngắm nhìn thế giới, đến mức tôi sẽ chẳng bao giờ chịu ngồi yên làm việc gì cho đến đầu đến đũa, và thà cha bằng lòng cho tôi đi còn hơn ép tôi phải đi mà không có sự ưng thuận của ông; rằng năm nay tôi đã mười tám tuổi, quá muộn để học việc một nghề hay làm thư ký cho một luật sư; rằng tôi chắc chắn nếu có làm thì tôi cũng chẳng theo được trọn thời gian, mà thế nào cũng bỏ trốn khỏi thầy trước khi hết hạn học việc để đi biển; và nếu mẹ nói giúp với cha cho tôi đi một chuyến ra nước ngoài, nếu trở về mà tôi không thích, tôi sẽ không đi nữa; và tôi xin hứa sẽ chăm chỉ gấp đôi để bù lại quãng thời gian đã mất.

Điều này khiến mẹ tôi nổi giận đùng đùng; bà bảo bà biết có nói với cha tôi chuyện như thế cũng bằng thừa; rằng ông biết quá rõ điều gì tốt cho tôi nên chẳng đời nào ưng thuận chuyện làm hại tôi đến thế; và rằng bà lấy làm lạ sao tôi còn nghĩ đến chuyện ấy sau buổi nói chuyện với cha, cùng những lời lẽ ân cần và dịu dàng mà bà biết cha đã dành cho tôi; và tóm lại, nếu tôi nhất quyết tự hủy hoại đời mình thì chẳng ai cứu nổi; nhưng tôi cứ biết chắc rằng sẽ chẳng bao giờ có được sự đồng ý của cha mẹ; rằng về phần bà, bà sẽ không nhúng tay vào việc hủy hoại đời tôi; và tôi đừng hòng bao giờ có thể nói rằng mẹ thì thuận lòng khi cha không chịu.

Dẫu mẹ từ chối đem chuyện nói với cha, nhưng sau này tôi nghe kể lại rằng bà đã thuật lại toàn bộ câu chuyện cho ông nghe, và cha tôi, sau khi tỏ ra hết sức lo lắng, thở dài bảo bà: “Thằng bé ấy có thể sung sướng nếu chịu ở nhà; nhưng nếu đi ra ngoài, nó sẽ là kẻ khốn khổ nhất từng sinh ra trên đời: tôi không thể nào ưng thuận được.”

Mãi gần một năm sau tôi mới bứt ra được, dù trong suốt thời gian ấy, tôi vẫn ngoan cố bịt tai trước mọi đề nghị bắt tay vào làm ăn, và thường xuyên cãi lẽ với cha mẹ về việc cha mẹ cứ nhất mực cấm cản điều mà họ biết rõ là lòng tôi mong muốn. Thế rồi một hôm tôi có mặt ở Hull, nơi tôi chỉ tình cờ ghé tới mà không hề có ý định bỏ trốn vào lúc ấy; nhưng như tôi vừa nói, khi ở đó, có một anh bạn tôi sắp sửa đi tàu của cha anh ta tới London, rủ tôi đi cùng với lời mời mọc quen thuộc của giới đi biển là tôi sẽ chẳng mất tiền đi tàu, thế là tôi chẳng buồn bàn bạc với cha hay mẹ nữa, thậm chí cũng chẳng nhắn lại lấy một lời; mặc kệ cha mẹ muốn nghe tin ra sao thì nghe, không xin Chúa ban phước cũng chẳng xin cha chúc lành, chẳng hề cân nhắc hoàn cảnh hay hậu quả, và vào một giờ xấu, có Chúa biết, ngày 1 tháng 9 năm 1651, tôi bước lên con tàu đi London. Tôi tin rằng chưa có nỗi bất hạnh của một chàng trai trẻ ham phiêu lưu nào lại bắt đầu sớm hơn, hay kéo dài lâu hơn nỗi bất hạnh của tôi. Con tàu vừa ra khỏi sông Humber thì gió bắt đầu thổi mạnh và sóng biển nổi lên dữ dội đến ghê sợ; và vì chưa bao giờ đi biển, thân xác tôi nôn nao ốm yếu đến mức khôn tả, còn tinh thần thì kinh hoàng tột độ. Lúc này tôi mới nghiêm túc ngẫm lại những gì mình đã làm, và thấy sự trừng phạt của Trời giáng xuống đầu tôi đích đáng biết bao vì tội đã bỏ nhà cha mà đi và rũ bỏ bổn phận của mình. Mọi lời khuyên răn tốt lành của cha mẹ, những giọt nước mắt của cha và lời nài nỉ của mẹ, giờ đây hiện về rõ mồn một trong tâm trí tôi; và lương tâm tôi, khi ấy chưa chai lì đến mức độ như sau này, cắn rứt tôi vì đã khinh rẻ lời khuyên, và đã phụ bổn phận đối với Chúa và với cha tôi.

Trong suốt thời gian ấy bão mỗi lúc một mạnh thêm, và sóng biển dâng lên rất cao, dù chẳng thấm tháp gì so với những gì tôi đã chứng kiến nhiều lần sau này; thậm chí cũng chẳng bằng những gì tôi thấy chỉ vài ngày sau đó; nhưng thế cũng đủ khiến tôi bấy giờ kinh sợ, một thủy thủ non nớt chưa từng biết tí gì về sóng gió. Tôi cứ ngỡ từng con sóng sẽ nuốt chửng chúng tôi, và mỗi lần con tàu, như tôi tưởng, rơi xuống đáy hay hõm giữa hai con sóng, tôi lại nghĩ chúng tôi sẽ không bao giờ ngóc đầu lên được nữa; trong nỗi đau đớn giày vò về tinh thần ấy, tôi đã thề nhiều lời và hạ nhiều quyết tâm rằng nếu Chúa đoái thương dung tha mạng sống cho tôi trong chuyến đi này, nếu tôi còn được một lần đặt chân lên đất liền, tôi sẽ về thẳng nhà với cha, và suốt đời không bao giờ bước chân lên một con tàu nào nữa; rằng tôi sẽ nghe theo lời ông khuyên, không bao giờ tự đâm đầu vào những nỗi khốn khổ như thế này nữa. Lúc này tôi mới thấy rõ sự đúng đắn trong những nhận xét của ông về tầng lớp giữa, thấy suốt đời ông đã sống thanh nhàn, sung sướng biết bao, chưa từng phải chịu bão tố ngoài biển hay rắc rối trên bờ; và tôi quyết định rằng mình sẽ như đứa con hoang đàng thật lòng ăn năn, trở về nhà với cha.

Những ý nghĩ sáng suốt và tỉnh táo ấy vẫn còn đó suốt thời gian cơn bão hoành hành, và quả thật còn kéo dài thêm một lúc sau đó; nhưng sang ngày hôm sau gió đã dịu bớt, biển phẳng lặng hơn, và tôi bắt đầu quen dần một chút; dẫu vậy, suốt cả ngày hôm ấy tôi vẫn hết sức trầm ngâm, một phần vì vẫn còn hơi say sóng; nhưng đến tối trời quang mây tạnh, gió lặng hẳn, và tiếp đó là một buổi chiều tối tuyệt đẹp; mặt trời lặn trong bầu không khí trong vắt, rồi sáng hôm sau mọc lên cũng trong trẻo như thế; gió thổi hiu hiu hoặc gần như lặng gió, mặt biển phẳng lặng ánh lên dưới ánh mặt trời, cảnh tượng ấy theo tôi là cảnh đẹp mắt nhất tôi từng thấy trên đời.

Đêm ấy tôi ngủ ngon giấc, và giờ chẳng còn say sóng nữa mà lại rất vui vẻ, ngỡ ngàng ngắm nhìn mặt biển hôm trước còn hung dữ và kinh hoàng dường kia, thế mà chỉ chốc lát sau đã có thể phẳng lặng và êm đềm đến thế. Và rồi, như để dập tắt những quyết tâm tốt lành của tôi, anh bạn từng dụ dỗ tôi đi bèn bước tới bên tôi; “Thế nào, Bob¹,” anh ta vừa nói vừa vỗ vai tôi, “sau vụ ấy thấy thế nào rồi? Tao dám chắc tối qua mày sợ chết khiếp chứ gì, khi gió thổi có đúng một mũ gió?” “Một mũ gió mà cậu gọi thế à?” tôi nói; “bão kinh hoàng đấy chứ.” “Bão á, đồ ngốc nhà mày,” anh ta đáp; “mày gọi thế là bão à? Có quái gì đâu; chỉ cần cho bọn tao một con tàu tốt với mặt biển rộng, thì một cơn gió giật thế này bọn tao coi chẳng ra gì; nhưng mày chỉ là anh thủy thủ nước ngọt thôi, Bob à. Thôi nào, lại đây làm một bát punch, rồi quên hết chuyện đó đi; mày có thấy thời tiết bây giờ đẹp thế nào không?” Nói ngắn gọn về cái đoạn đáng buồn này trong câu chuyện đời tôi, chúng tôi làm như mọi thủy thủ vẫn làm; rượu punch được pha và tôi uống đến ngà ngà say: và chỉ trong một đêm phóng túng ấy, tôi đã dìm chết mọi sự ăn năn, mọi suy ngẫm về những việc mình đã làm trước kia, cùng mọi quyết tâm cho tương lai của mình. Tóm lại, khi biển đã trở lại mặt nước phẳng lặng và yên ả sau cơn bão, thì cơn hoảng loạn trong tâm trí tôi cũng qua đi, nỗi sợ hãi và âu lo bị biển nuốt chửng cũng bị quên lãng, và dòng ham muốn cũ lại ùa về, khiến tôi quên sạch những lời thề và những lời hứa tôi đã đưa ra trong cơn hoạn nạn. Quả thật cũng có những lúc tôi thoáng ngẫm nghĩ; và những ý nghĩ đứng đắn dường như đôi khi cũng cố quay lại; nhưng tôi gạt phắt chúng đi, và vùng mình thoát khỏi chúng, có thể nói là như người vùng dậy sau một cơn bệnh, rồi vùi mình vào chén rượu và cuộc vui bạn bè, chẳng mấy chốc tôi đã chế ngự được sự trở lại của những cơn ấy - tôi gọi chúng như thế; và chỉ trong năm sáu ngày, tôi đã giành được trước lương tâm một thắng lợi trọn vẹn đến mức bất kỳ chàng trai trẻ nào đã quyết không để lương tâm quấy rầy mình cũng chỉ mong được đến thế. Nhưng tôi còn phải chịu một thử thách khác nữa; và Ơn Trên, như thường lệ trong những trường hợp như thế này, đã quyết khiến tôi không còn lý do gì để thoái thác; bởi nếu tôi không chịu coi lần này là một sự cứu thoát, thì lần sau sẽ là một sự cứu thoát mà ngay cả kẻ khốn khổ tồi tệ và chai lì nhất trong số chúng tôi cũng phải thừa nhận cả mối nguy hiểm lẫn lòng thương xót.

Đến ngày thứ sáu lênh đênh trên biển, chúng tôi vào đến vũng tàu Yarmouth; vì gió ngược và trời lặng, từ sau cơn bão chúng tôi chẳng đi được bao xa. Ở đây chúng tôi buộc phải thả neo, và chúng tôi nằm lại đó suốt bảy tám ngày liền do gió cứ thổi ngược mãi, từ hướng tây nam; trong thời gian ấy, rất nhiều tàu từ Newcastle cũng vào vũng tàu này, vốn là bến đỗ chung để tàu bè chờ gió thuận mà đi vào sông.

Lẽ ra chúng tôi chẳng phải nằm neo ở đây lâu đến thế mà đã có thể nương theo con nước triều để ngược dòng vào sông, nếu như gió không thổi quá mạnh, và sau khi chúng tôi nằm lại bốn năm ngày, gió lại thổi dữ dội. Dù vậy, vì vũng tàu này được coi là tốt chẳng kém gì hải cảng, chỗ neo đậu thuận lợi, lại thêm dây neo và thiết bị giữ tàu của chúng tôi rất chắc chắn, nên người của chúng tôi chẳng chút bận tâm, mảy may không sợ hiểm nguy, mà dành thời gian nghỉ ngơi vui đùa theo thói thường của dân đi biển; nhưng đến sáng ngày thứ tám, gió mạnh dần lên, và tất cả mọi người phải ra tay hạ cột buồm trên xuống, chằng buộc mọi thứ thật gọn ghẽ và chắc chắn để con tàu có thể chịu sóng êm hết mức có thể. Đến trưa, sóng biển đã dâng lên thực sự rất cao, mũi tàu chúng tôi chúi xuống, nước biển tràn vào boong mấy đợt, và chúng tôi có một hai lần ngỡ rằng neo đã trượt; thấy vậy, ông thuyền trưởng bèn lệnh thả neo dự phòng, thành thử chúng tôi thả hai neo phía trước mũi, và thả hết dây cáp ra.

Bấy giờ gió đã thành một cơn bão kinh hoàng thực sự; và giờ đây tôi bắt đầu thấy nỗi kinh hoàng cùng vẻ bàng hoàng hiện rõ trên gương mặt của chính những người thủy thủ. Ông thuyền trưởng, dẫu hết sức cảnh giác trong việc giữ cho con tàu an toàn, nhưng mỗi lần đi ra đi vào buồng ngang qua chỗ tôi, tôi nghe thấy ông mấy lần lẩm bẩm một mình: “Lạy Chúa thương xót chúng ta! chúng ta chết cả rồi! chúng ta tiêu cả rồi!” cùng những lời tương tự. Trong nỗi hỗn loạn ban đầu này, tôi đờ đẫn nằm bất động trong buồng của mình ở khoang dưới đuôi tàu, chẳng thể nào diễn tả nổi tâm trạng ra sao: tôi khó lòng tìm lại sự ăn năn ban đầu mà tôi đã giẫm đạp lên quá rõ ràng và đã chai đá làm ngơ; tôi ngỡ cái đắng của cái chết đã qua, và cơn bão này sẽ chẳng giống cơn bão đầu; nhưng khi chính ông thuyền trưởng đi ngang qua tôi, như tôi vừa nói, và bảo chúng tôi sẽ chết cả, tôi sợ hãi đến phát khiếp. Tôi rời khỏi buồng và nhìn ra ngoài; nhưng một cảnh tượng thê lương đến thế thì tôi chưa từng thấy bao giờ: biển dâng cao như núi, cứ ba bốn phút lại ập xuống chúng tôi; khi đưa mắt nhìn quanh, tôi chẳng thấy gì ngoài cảnh ngặt nghèo tứ phía; chúng tôi thấy hai con tàu neo gần chúng tôi, vì chở nặng, đã phải chặt cột buồm sát mặt boong; và người của chúng tôi kêu lên rằng một con tàu neo cách chúng tôi chừng một dặm phía trước đã chìm. Hai con tàu khác bị bão đánh bật khỏi chỗ neo, phó mặc cho số phận trôi dạt khỏi vũng tàu ra biển khơi, mà trên tàu chẳng còn một cột buồm nào đứng vững. Các tàu nhẹ thì đỡ nhất, vì không phải vật lộn nhiều với sóng biển; nhưng hai hay ba chiếc trong số đó cũng bị trôi dạt, áp sát mạn chúng tôi, chỉ giương mỗi cánh buồm mũi để chạy xuôi theo gió.

Về chiều, ông thuyền phó và ông thủy thủ trưởng van nài ông thuyền trưởng cho chặt bỏ cột buồm mũi, việc mà ông hết sức không muốn làm; nhưng thủy thủ trưởng quả quyết với ông rằng nếu không làm thế thì tàu sẽ chìm, nên ông bằng lòng; và khi họ đã chặt bỏ cột buồm mũi, cột buồm chính lại lung lay quá mức và rung lắc con tàu dữ dội đến nỗi họ buộc phải chặt bỏ nốt cả cột ấy, dọn cho mặt boong quang đãng.

Ai nấy đều có thể hình dung tôi phải ở trong tình cảnh nào trước tất cả những chuyện ấy, khi tôi chỉ là một thủy thủ trẻ măng, người mà trước đó chỉ gặp chút sóng gió chẳng đáng là bao cũng đã sợ hãi đến thế. Nhưng nếu sau chừng ấy năm tháng tôi còn diễn tả được những ý nghĩ trong đầu mình lúc ấy, thì nỗi kinh hoàng trong lòng tôi vì những nhận thức ăn năn trước kia, và vì việc tôi đã rũ bỏ chúng để quay lại với những quyết định tội lỗi ban đầu, còn gấp mười lần nỗi sợ chính cái chết; và những nỗi niềm ấy, cộng với sự kinh hoàng của cơn bão, đã đẩy tôi vào một tình cảnh mà không lời nào tả xiết. Nhưng điều tồi tệ nhất vẫn chưa tới; cơn bão tiếp tục gầm rú dữ dội đến mức chính các thủy thủ cũng phải thừa nhận họ chưa bao giờ thấy cơn bão nào khủng khiếp hơn. Con tàu của chúng tôi rất tốt, nhưng lại chở nặng và chao đảo trồi sụt giữa sóng biển, khiến các thủy thủ chốc chốc lại hét lên rằng tàu sẽ “chìm”. Về một phương diện thì đó lại là điều may cho tôi, bởi tôi không hiểu họ có ý gì khi nói “chìm” cho mãi đến khi gặng hỏi. Dù sao thì bão cũng dữ dội đến mức tôi thấy một điều hiếm thấy: ông thuyền trưởng, ông thủy thủ trưởng và vài người khác biết suy nghĩ hơn những người còn lại đều đang cầu nguyện, từng giây từng phút chờ con tàu chìm xuống đáy biển. Vào giữa đêm, trong khi bao nỗi khốn khó khác còn đang bủa vây, một người dưới khoang lên hét lớn rằng tàu đã bị rò nước; một người khác báo nước trong khoang đã sâu bốn bộ Anh. Thế rồi tất cả mọi người được gọi đi bơm nước. Nghe đến tiếng ấy, tim tôi như chết lặng: và tôi đang ngồi ở mép giường thì ngã ngửa ra sau, vào trong buồng. Tuy nhiên, mọi người lay tôi dậy, bảo rằng trước đây tôi chẳng làm được tích sự gì thì nay cũng có thể bơm nước như bất kỳ ai khác; nghe vậy, tôi gượng dậy, bước tới bên máy bơm và ra sức làm việc hết mình. Trong lúc mọi người đang làm việc ấy, ông thuyền trưởng thấy mấy tàu chở than nhẹ, vốn không thể chịu nổi bão nên buộc phải cắt neo tháo chạy ra biển và trôi lại gần chúng tôi, liền ra lệnh bắn một phát pháo cầu cứu. Tôi, vốn chẳng hiểu tiếng pháo ấy nghĩa là gì, lại tưởng tàu đã gãy đôi, hay có điều gì kinh khiếp vừa xảy ra. Tóm lại, tôi kinh hãi đến nỗi ngã lăn ra bất tỉnh. Vào cái lúc mà ai nấy chỉ còn biết lo cho mạng sống của mình, chẳng ai buồn để ý đến tôi, hay xem tôi ra sao nữa; một người khác tiến lại thế chỗ bên máy bơm, lấy chân gạt tôi sang một bên rồi mặc tôi nằm đấy, ngỡ là tôi đã chết; và phải rất lâu sau tôi mới hồi tỉnh lại.

Chúng tôi tiếp tục bơm; nhưng nước trong khoang cứ dâng lên, thấy rõ là tàu sẽ chìm; và dù bão đã bắt đầu ngớt đi đôi chút, nhưng tàu không thể nào nổi được cho tới khi chúng tôi vào được một cảng nào đó; vì thế ông thuyền trưởng tiếp tục cho bắn pháo cầu cứu; và một con tàu nhẹ đã chịu được bão ngay phía trước chúng tôi bèn liều thả một chiếc xuồng sang cứu. Chiếc xuồng ấy áp lại gần chúng tôi trong hiểm nguy tột cùng; nhưng chúng tôi không tài nào nhảy xuống xuồng được, mà xuồng cũng chẳng thể cập vào mạn tàu, cho đến khi những người chèo xuồng ra sức chèo, liều mạng sống của họ để cứu chúng tôi, người của chúng tôi thả cho họ một sợi dây có phao qua đuôi tàu, rồi thả dây ra thật dài, sau nhiều vất vả và nguy hiểm họ mới nắm được sợi dây ấy, rồi chúng tôi kéo họ lại sát dưới đuôi tàu và tất cả mọi người đều xuống được xuồng của họ. Khi đã ở trên xuồng rồi, cả họ lẫn chúng tôi đều thấy chẳng ích gì nếu định quay về con tàu của họ; vậy nên ai nấy đều đồng lòng để mặc cho xuồng trôi, và chỉ gắng sức chèo xuồng vào bờ hết mức có thể; ông thuyền trưởng của chúng tôi còn hứa với họ rằng nếu chiếc xuồng bị vỡ tan khi vào bờ, ông sẽ đền lại cho thuyền trưởng của họ: vậy là vừa chèo vừa để mặc xuồng trôi, chiếc xuồng của chúng tôi dạt về hướng bắc, chếch dần vào bờ gần tới mũi Winterton.

Chúng tôi rời tàu chỉ hơn mười lăm phút một chút thì đã thấy tàu chìm nghỉm, và lúc ấy lần đầu tiên tôi mới hiểu thế nào là một con tàu “chìm” giữa biển khơi. Tôi phải thú nhận rằng tôi hầu như chẳng còn mắt mũi nào mà ngước lên khi các thủy thủ bảo tôi rằng tàu đang chìm; bởi ngay từ khoảnh khắc người ta khuân tôi đặt vào xuồng hơn là tôi tự bước vào, trái tim tôi dường như đã chết lặng trong lồng ngực, một phần vì kinh hoàng, một phần vì khiếp đảm trong tâm trí, và vì những ý nghĩ về những gì còn đợi tôi phía trước.

Trong lúc chúng tôi đang ở vào tình cảnh ấy, khi những người kia vẫn cật lực chèo để đưa chiếc xuồng vào gần bờ, chúng tôi có thể thấy (mỗi khi xuồng nhô lên đầu sóng và chúng tôi nhìn thấy bờ) rất đông người đang chạy dọc theo bờ cát để sẵn sàng ứng cứu khi chúng tôi vào gần; nhưng chúng tôi tiến vào bờ rất chậm; chúng tôi cũng chẳng thể nào vào tới bờ cho tới khi đã qua khỏi ngọn hải đăng ở Winterton, nơi bờ biển lượn về phía tây hướng tới Cromer, và nhờ thế đất liền đã cản bớt phần nào sức gió dữ dội. Tại đây chúng tôi cập bờ, và tuy không phải không vất vả, tất cả đều lên bờ an toàn, rồi sau đó đi bộ về Yarmouth; ở đó, vì là những người gặp nạn, chúng tôi được đối đãi hết sức nhân từ, không chỉ bởi các quan chức thị trấn, những người đã bố trí cho chúng tôi chỗ trọ tươm tất, mà còn bởi từng nhà buôn và chủ tàu, và chúng tôi được cho đủ tiền để đi London hay quay về Hull tùy ý muốn.

Giá như bấy giờ tôi có đủ khôn ngoan để quay về Hull rồi về nhà, thì tôi đã được hạnh phúc, và cha tôi, như trong dụ ngôn của Đấng Cứu Thế, hẳn đã giết cả con bê béo mừng tôi; bởi khi hay tin con tàu tôi bước lên đã đắm ở vũng tàu Yarmouth, phải rất lâu sau ông mới nhận được tin chắc chắn là tôi không bị chết đuối.

Nhưng số phận nghiệt ngã giờ đây lại thúc giục tôi tiến tới với một sự bướng bỉnh không gì cưỡng lại nổi; và dù lý trí cùng phán đoán tỉnh táo hơn của tôi đã nhiều lần lớn tiếng giục giã tôi về nhà, tôi vẫn chẳng có sức mạnh nào để làm theo. Tôi chẳng biết gọi điều này là gì, và tôi cũng chẳng dám đoan chắc đó là một sự an bài bí ẩn vượt trên tất cả, hối thúc chúng ta tự biến mình thành công cụ hủy hoại chính mình, dẫu cho tai họa đã sờ sờ trước mắt và chúng ta mở mắt mà lao vào. Quả thực, chẳng có gì ngoài một nỗi khốn khổ đã định sẵn không thể tránh khỏi, điều mà tôi không tài nào trốn thoát, mới có thể thúc đẩy tôi dấn bước, đi ngược lại những suy xét và khuyên nhủ điềm tĩnh từ sâu thẳm lòng mình, và đi ngược lại hai lời răn rõ ràng trước mắt như thế mà tôi đã gặp phải ngay trong lần thử sức đầu tiên.

Anh bạn tôi, người từng góp phần làm lòng tôi thêm chai sạn, và cũng là con trai của ông thuyền trưởng, nay lại chẳng còn hăng hái bằng tôi. Lần đầu tiên anh ta nói chuyện với tôi sau khi chúng tôi đến Yarmouth - phải đến hai ba ngày sau mới gặp, vì chúng tôi bị chia ra ở các khu trọ khác nhau trong thị trấn - như tôi vừa nói, lần đầu tiên thấy tôi, giọng điệu anh ta dường như đã đổi khác; vẻ mặt rất buồn rầu, vừa lắc đầu anh ta vừa hỏi thăm tôi ra sao, rồi nói với cha anh ta tôi là ai, và việc tôi đi chuyến tàu này chỉ để thử xem sao trước khi đi xa hơn ra nước ngoài; cha anh ta bèn quay sang tôi với giọng điệu hết sức nghiêm nghị và âu lo: “Này cậu trai trẻ,” ông nói, “cậu đừng bao giờ đi biển nữa; cậu phải coi đây là một dấu hiệu rành rành cho thấy cậu không phải là người đi biển.” “Thưa ông,” tôi hỏi, “thế ông sẽ không đi biển nữa sao?” “Đấy là chuyện khác,” ông đáp; “đó là nghề nghiệp của tôi, và vì thế là bổn phận của tôi; nhưng vì cậu chỉ đi chuyến này để thử, nên cậu thấy đấy, Trời đã cho cậu nếm mùi những gì đang đợi cậu nếu cậu cứ khăng khăng tiếp tục. Có lẽ mọi tai họa này đổ xuống đầu chúng ta đều là tại cậu, như Giô-na trên con tàu đi Ta-rê-si². Xin hỏi,” ông nói tiếp, “cậu là ai, và vì cớ gì mà cậu lại đi biển?” Nghe vậy, tôi kể cho ông nghe đôi nét về chuyện đời mình; nghe xong, ông bỗng nổi một cơn giận kỳ quặc: “Tôi đã làm gì nên tội,” ông nói, “mà một kẻ khốn khổ xui xẻo đến thế này lại bước lên tàu của tôi chứ? Tôi sẽ không đặt chân lên cùng một con tàu với mày nữa, dù được nghìn bảng.” Điều này quả thật, như tôi đã nói, chỉ là một phút nóng giận của ông, bởi tâm can ông vẫn còn bấn loạn vì mất mát, và ông đã đi quá quyền hạn của mình. Dù vậy, sau đó ông nói chuyện rất nghiêm túc với tôi, khuyên tôi hãy trở về với cha mình, và đừng thách Ơn Trên để tự hủy mình, ông bảo tôi có thể thấy rõ bàn tay Trời đang chống lại tôi. “Và này cậu trai trẻ,” ông nói, “hãy tin chắc điều này, nếu cậu không quay về, thì dù cậu có đi đâu chăng nữa, cậu cũng sẽ chẳng gặp gì ngoài tai ương cùng thất vọng, cho đến khi những lời của cha cậu ứng nghiệm trọn vẹn lên đầu cậu.”

Chẳng bao lâu sau chúng tôi chia tay nhau; vì tôi ít trả lời ông, và tôi không còn gặp lại ông nữa; ông đi ngả nào tôi cũng chẳng hay. Còn tôi, có chút tiền trong túi, tôi đi đường bộ lên London; và ở đó, cũng như dọc đường đi, lòng tôi đã trải qua biết bao giằng xé xem nên chọn lối sống nào, và liệu tôi nên về nhà hay lại ra khơi.

Còn chuyện về nhà, nỗi xấu hổ đã gạt đi những ý định tốt lành nhất vừa nảy ra trong tâm trí tôi, và tôi lập tức nghĩ đến cảnh mình sẽ bị láng giềng cười chê ra sao, sẽ thấy xấu hổ thế nào khi giáp mặt không chỉ cha mẹ mình, mà cả bất kỳ ai khác; từ đó về sau tôi thường nhận thấy tâm tính chung của con người, nhất là tuổi trẻ, thật trái khoáy và phi lý xiết bao so với lẽ phải vốn dĩ phải soi đường cho họ trong những tình cảnh như thế: họ không xấu hổ khi phạm tội, lại xấu hổ khi ăn năn; không xấu hổ về việc làm khiến họ đáng bị coi là kẻ ngu xuẩn, lại xấu hổ khi quay đầu, điều duy nhất có thể khiến họ được xem là bậc khôn ngoan.

Dù vậy, tôi vẫn sống trong tình trạng ấy một thời gian, lưỡng lự không biết phải tính sao và nên theo đuổi cuộc đời nào. Nỗi ngần ngại không thể cưỡng lại được vẫn ngăn tôi trở về nhà; và khi tôi cứ ở xa nhà một dạo, ký ức về cơn hoạn nạn vừa qua phai nhạt dần, và khi ký ức ấy vơi đi, chút gợn thôi thúc muốn quay về trong lòng tôi cũng phai nhạt theo, cho đến khi cuối cùng tôi gạt phắt ý nghĩ ấy sang một bên, và bắt đầu đi dò tìm một chuyến đi biển mới.