Bị bắt cóc

Lời đề tặng

Charles Baxter thân mến:

Nếu có lúc nào anh đọc câu chuyện này, rất có thể anh sẽ tự hỏi nhiều điều hơn mức tôi muốn trả lời: chẳng hạn như vì sao vụ án mạng Appin lại xảy ra vào năm 1751, vì sao bãi đá Torran lại lần mò đến gần Earraid đến thế, hoặc vì sao bản in phiên tòa lại lặng thinh về tất cả những gì dính dáng đến David Balfour. Đó là những quả hồ đào mà sức tôi không đập vỡ nổi. Nhưng nếu anh muốn chất vấn tôi về chuyện Alan có tội hay vô tội, tôi nghĩ mình có thể bảo vệ cách hiểu trong cuốn sách này. Cho đến tận ngày nay, anh sẽ thấy lời truyền lại ở xứ Appin vẫn rõ ràng đứng về phía Alan. Nếu chịu khó dò hỏi, anh thậm chí còn có thể nghe nói rằng con cháu của “người kia”, người đã bắn phát súng ấy, vẫn còn sống ở xứ ấy đến tận hôm nay. Thế nhưng tên của người kia thì dù anh có dò hỏi thế nào cũng chẳng nghe được đâu; bởi lẽ người Cao Nguyên quý một điều bí mật vì chính bản thân nó, và vì cái thú hợp với tính mình là được giữ kín nó. Tôi có thể còn dài dòng thanh minh cho điểm này và thú nhận điểm khác là không thể biện bạch; nhưng thẳng thắn hơn cả là hãy thú nhận ngay rằng lòng ham chính xác lay động được tôi ít ỏi biết chừng nào. Đây không phải thứ đồ đạc dành cho thư viện của học giả, mà là cuốn sách dành cho phòng học vào những buổi tối mùa đông khi bài vở đã xong xuôi và giờ lên giường đã cận kề; và Alan ngay thẳng, người mà vào thời của mình vốn là một tay hiếu chiến già đời, dữ dằn, thì trong kiếp mới này chẳng có mục đích nào liều lĩnh hơn là đánh cắp sự chú ý của một cậu thiếu niên con nhà tử tế khỏi cuốn Ovid, đưa cậu dạo chơi một lát nơi vùng Cao Nguyên và thế kỷ trước, rồi tiễn cậu lên giường với vài hình ảnh lôi cuốn len vào giấc mơ.

Còn về phần anh, Charles thân mến, tôi thậm chí chẳng đòi hỏi anh phải thích câu chuyện này. Nhưng biết đâu khi lớn lên, con trai anh sẽ thích; khi ấy thằng bé có thể sẽ vui khi thấy tên cha mình nơi trang lót đầu sách; và trong lúc này, tôi thấy vui khi đặt tên anh vào đó, để tưởng nhớ bao ngày tươi vui cùng đôi ngày buồn bã (mà nay nhớ lại có lẽ cũng thấy dễ chịu chẳng kém). Nếu đối với tôi, việc từ nơi xa xôi cả về thời gian lẫn không gian nhìn lại những cuộc phiêu lưu đã qua thời trai trẻ của chúng ta quả là một cảm giác lạ lùng, thì hẳn đối với anh còn lạ lùng hơn nữa, người vẫn rảo bước trên chính những đường phố ấy - người mà ngày mai có thể sẽ mở cánh cửa hội Speculative¹ xưa cũ, nơi chúng ta bắt đầu đứng chung hàng với Scott, Robert Emmet cùng Macbean được yêu quý mà chẳng có chút danh tiếng nào - hoặc có thể bước qua góc ngõ hẹp nơi hội đoàn lừng danh ấy, hội L.J.R., từng họp hành và uống bia, ngồi trên chính những chỗ ngồi của Burns và các bạn hữu của ông. Tôi ngỡ như thấy anh, bước đi ở đó dưới ánh sáng ban ngày bình thường, ngắm nhìn bằng đôi mắt trần những chốn nay đối với bạn anh đã trở thành một phần của cảnh sắc chiêm bao. Trong những lúc ngơi tay giữa công việc hiện tại, quá khứ hẳn phải vang vọng biết bao trong ký ức anh! Mong rằng những lần nó vang vọng ấy chẳng mấy khi thiếu đôi chút nghĩ ngợi thân tình về người bạn của anh,

R. L. S. Skerryvore, Bournemouth.

I: Tôi lên đường đến nhà Shaws

Tôi sẽ mở đầu câu chuyện về những nỗi phiêu lưu của mình vào một buổi sáng sớm đầu tháng Sáu, năm 1751 sau Chúa giáng sinh, khi tôi rút chiếc chìa khóa ra khỏi cánh cửa ngôi nhà của cha tôi lần cuối cùng. Mặt trời bắt đầu rọi sáng đỉnh các ngọn đồi khi tôi bước xuống đường; và khi tôi đi đến chỗ nhà mục sư, bầy chim hoét đang huýt sáo giữa những bụi tử đinh hương trong vườn, và làn sương sớm vương quanh thung lũng lúc rạng đông bắt đầu bốc lên rồi tan biến.

Ông Campbell, mục sư làng Essendean, đang đợi tôi bên cổng vườn, người tốt bụng ấy! Ông hỏi tôi đã ăn sáng chưa; và khi nghe tôi bảo chẳng thiếu thốn gì, ông nắm lấy tay tôi bằng cả hai tay rồi ân cần kẹp nó vào dưới cánh tay mình.

“Nào, Davie, con,” ông nói, “ta sẽ đi với con đến tận chỗ lội qua suối để tiễn con lên đường.” Thế rồi chúng tôi bắt đầu cất bước trong im lặng.

“Con có buồn khi phải rời làng Essendean không?” một lát sau ông hỏi.

“Dạ, thưa ông,” tôi đáp, “nếu con biết mình sẽ đi đâu, hay số phận mình rồi sẽ ra sao, con sẽ giãi bày thật với ông. Làng Essendean quả là một nơi tốt lành, và con đã sống rất hạnh phúc ở đây; nhưng con cũng chưa từng được đi đâu khác. Cha và mẹ con, vì cả hai đều đã mất, nên con ở Essendean cũng chẳng gần cha mẹ hơn là ở tít tận vương quốc Hungary, và nói thực lòng, nếu nghĩ nơi mình sắp tới có cơ hội mở mày mở mặt thì con rất sẵn lòng ra đi.”

“Thế à?” ông Campbell nói. “Được lắm, Davie con. Thế thì ta có bổn phận phải nói cho con biết vận số của con; hay ít ra là trong chừng mực ta nói được. Khi mẹ con qua đời, và cha con (con người Cơ Đốc xứng đáng ấy) bắt đầu ốm nặng chờ ngày nhắm mắt, ông đã trao cho ta giữ một phong thư, bảo rằng đó là gia tài của con. ‘Ngay khi tôi mất,’ ông nói, ‘và căn nhà đã dọn dẹp xong, đồ đạc đã thu xếp ổn thỏa’ (tất cả những việc đó, Davie con, đều đã làm xong), ‘hãy trao tận tay thằng bé nhà tôi bức thư này, rồi cho nó lên đường tới nhà Shaws, cách Cramond không xa. Đó là nơi tôi xuất thân,’ ông nói, ‘và cũng là nơi thằng bé nhà tôi nên quay về. Thằng bé là một đứa vững vàng,’ cha con bảo, ‘lại đi đứng cẩn thận, biết giữ mình; và tôi tin chắc nó sẽ đi đến nơi về đến chốn, rồi sẽ sống sung túc ở nơi nó tới.’ ”

“Nhà Shaws ư!” tôi kêu lên. “Người cha tội nghiệp của con thì có can hệ gì đến nhà Shaws cơ chứ?”

“Nào,” ông Campbell nói, “ai mà biết chắc được chuyện đó? Nhưng tên của dòng họ ấy, Davie con ạ, chính là cái họ con đang mang - dòng họ Balfour xứ Shaws: một dòng họ lâu đời, lương thiện, có danh tiếng, dù có lẽ những ngày gần đây đã sa sút. Cha con cũng là một người có học thức xứng với địa vị của mình; chẳng ai dạy học đường hoàng hơn ông; ông cũng chẳng có cử chỉ hay lời ăn tiếng nói của một thầy giáo làng tầm thường; mà (như chính con còn nhớ) ta luôn lấy làm vui được mời ông tới nhà mục sư để gặp gỡ những người thuộc hàng quyền quý; và những người trong họ của ta, Campbell xứ Kilrennet, Campbell xứ Dunswire, Campbell xứ Minch cùng những người khác, thảy đều là các bậc quý ông ai ai cũng biết tiếng, đều lấy làm vui được giao du với ông. Sau cùng, để giãi bày mọi bề chuyện này trước mắt con, đây chính là bức thư di chúc, đích thân người anh em đã khuất của chúng ta đề chữ bên ngoài.”

Ông trao cho tôi bức thư, trên bìa đề mấy chữ: “Gửi tận tay ông Ebenezer Balfour xứ Shaws, tại nhà Shaws, do con trai tôi là David Balfour trao.” Tim tôi đập thình thịch trước viễn cảnh lớn lao bỗng nhiên mở ra trước mắt một cậu trai mười bảy tuổi, con của một thầy giáo làng nghèo khó nơi rừng Ettrick.

“Thưa ông Campbell,” tôi lắp bắp, “nếu ông ở vào địa vị con, ông có đi không ạ?”

“Chắc chắn rồi,” ông mục sư đáp, “ta sẽ đi ngay, chẳng chần chừ. Một cậu trai cứng cáp như con chỉ đi bộ hai ngày là tới Cramond (ngay sát mạn Edinburgh). Cùng lắm, nếu điều tệ nhất xảy ra, và những người bà con quyền quý của con (mà ta không thể không nghĩ rằng họ có chút máu mủ với con) xua đuổi con ra cửa, thì con chỉ việc cuốc bộ hai ngày quay lại rồi gõ vòng cửa nhà mục sư. Nhưng ta muốn hy vọng rằng con sẽ được đón tiếp ân cần, như người cha tội nghiệp đã tiên liệu cho con, và theo chỗ ta biết thì biết đâu mai sau con lại chẳng trở thành một người có địa vị lớn. Và này, Davie con ạ,” ông tiếp tục, “lương tâm ta thấy cần phải tận dụng cuộc chia tay này để răn dạy con, giúp con biết đề phòng thích đáng trước những hiểm nguy của cõi đời.”

Đến đây, ông đưa mắt tìm một chỗ ngồi thoải mái, thấy một tảng đá lớn dưới gốc bạch dương bên vệ đường, bèn ngồi xuống với vẻ mặt hết sức nghiêm nghị, môi trên dài ra, rồi vì mặt trời lúc này đang rọi xuống chúng tôi từ giữa hai đỉnh núi, ông phủ chiếc khăn tay lên chiếc mũ ba sừng để che nắng. Thế rồi ở đó, vừa giơ ngón trỏ lên, trước hết ông răn dạy tôi phải đề phòng một loạt tà thuyết mà tôi vốn chẳng hề có ý sa vào, và giục tôi phải luôn chăm chỉ cầu nguyện cùng đọc Kinh Thánh. Xong xuôi, ông vẽ ra cảnh tượng ngôi nhà lớn mà tôi sắp tới, cùng cách tôi nên xử sự ra sao với những người sống ở đó.

“Hãy mềm mỏng, Davie con, trong những chuyện không thuộc về vật chất,” ông dặn. “Hãy nhớ kỹ điều này, dù sinh ra trong dòng dõi quý phái, con lại lớn lên nơi đồng quê. Đừng làm chúng ta xấu mặt, Davie con, đừng làm chúng ta xấu mặt! Trong ngôi nhà lớn, to sụ đằng kia, với bao nhiêu kẻ ăn người ở, trên lẫn dưới, con hãy tỏ ra nhã nhặn, cẩn trọng, hiểu ý thật nhanh mà ăn nói thật từ tốn như bất kỳ ai. Còn về ông điền chủ - hãy nhớ ông ấy là điền chủ; ta chẳng nói thêm gì nữa: ai đáng kính thì kính. Vâng lời một ông điền chủ là một niềm vui; hoặc đối với người trẻ tuổi thì phải là như thế.”

“Dạ, thưa ông,” tôi nói, “có thể là vậy; và con xin hứa với ông sẽ cố gắng làm được như thế.”

“Chà, nói hay lắm,” ông Campbell niềm nở đáp. “Còn bây giờ đến chuyện vật chất, hay (nói chơi chữ một chút) đến chuyện không thuộc về vật chất. Ở đây ta có một gói nhỏ gồm bốn thứ.” Vừa nói ông vừa ra sức lôi nó ra từ túi vạt áo khoác, chật vật lắm mới được. “Trong bốn thứ này, thứ nhất là phần thuộc về con theo lẽ công bằng: món tiền còm bán sách vở và đồ đạc của cha con, mà ta đã mua lại (như ta đã giải thích ngay từ đầu) với ý định bán kiếm lời cho người thầy giáo làng sắp tới nhận chỗ. Ba thứ còn lại là những món quà mọn mà bà Campbell cùng ta sẽ rất vui lòng nếu con nhận lấy. Món thứ nhất, tròn, chắc hẳn lúc đầu sẽ làm con vừa ý nhất; nhưng ôi, Davie con ạ, nó chỉ như giọt nước giữa biển khơi; nó chỉ giúp con được một đoạn đường rồi sẽ tan biến như buổi sớm mai. Món thứ hai, dẹt, vuông và có chữ viết, sẽ theo con suốt cuộc đời, như chiếc gậy tốt lúc đi đường và chiếc gối êm dưới đầu con khi đau ốm. Còn món cuối cùng, hình khối vuông, ta thiết tha cầu chúc nó sẽ đưa con về một miền đất tốt đẹp hơn.”

Dứt lời, ông đứng dậy, cởi mũ ra, và cất tiếng cầu nguyện một hồi bằng những lời cảm động cho một chàng trai trẻ đang dấn thân vào cõi đời; đoạn bỗng nhiên dang tay ôm lấy tôi và ghì tôi thật chặt; rồi giữ tôi ở tầm tay, nhìn tôi với gương mặt giần giật vì đau buồn; rồi thoắt quay ngoắt đi, vừa cất tiếng chào từ biệt tôi, vừa rảo bước chạy lúp xúp trở lại theo con đường chúng tôi vừa đi. Với người khác thì cảnh tượng ấy có thể nực cười; nhưng tôi chẳng có bụng dạ nào mà cười. Tôi dõi mắt nhìn theo ông chừng nào ông còn trong tầm mắt; ông chẳng hề giảm bước, cũng không một lần ngoái lại. Lúc bấy giờ tôi mới hiểu ra rằng tất cả những điều đó đều là nỗi đau buồn của ông trước sự ra đi của tôi; và lương tâm cắn rứt tôi dữ dội, bởi về phần mình, tôi lại mừng khôn xiết khi được thoát khỏi vùng quê tĩnh lặng ấy, để đến một ngôi nhà lớn tấp nập, giữa những người quyền quý giàu sang và được kính trọng, cùng mang họ và chung dòng máu với tôi.

“Davie, Davie,” tôi nghĩ bụng, “đã có ai từng thấy một sự bạc bẽo đen tối như của mày chưa? Mày có thể quên đi những ân tình xưa và những người bạn cũ chỉ vì một cái tên vừa huýt gọi hay sao? Chậc, chậc; xấu hổ đi.”

Rồi tôi ngồi xuống tảng đá mà người tốt bụng ấy vừa rời khỏi, mở gói quà ra để xem thực chất các món quà của mình là gì. Món mà ông gọi là hình khối vuông thì tôi vốn chẳng mấy nghi ngờ; quả nhiên đó là cuốn Kinh Thánh nhỏ, vừa để giắt vào góc khăn choàng. Món ông gọi là tròn, tôi nhận ra là một đồng shilling²; còn món thứ ba, thứ sẽ giúp ích cho tôi một cách kỳ diệu cả lúc mạnh khỏe lẫn khi đau ốm suốt mọi ngày của cuộc đời, là một mẩu giấy vàng thô ráp, trên đó có dòng chữ viết mực đỏ như sau:

“Cách làm Nước hoa Linh lan. Lấy hoa linh lan chưng cất với rượu vang ngọt, rồi uống một hoặc hai thìa khi có dịp cần dùng. Thuốc này giúp người mắc chứng liệt câm nói lại được. Rất tốt để trị bệnh gút; làm an lòng và tăng cường trí nhớ; còn hoa, đem bỏ vào một bình thủy tinh, nút kín lại, đặt vào một tổ kiến trong một tháng, đoạn lấy ra, sẽ thấy một thứ nước tiết ra từ hoa, hãy giữ trong một lọ nhỏ; thuốc này tốt cho cả khi ốm lẫn khi khỏe, cho cả đàn ông lẫn đàn bà.”

Và tiếp đó, chính tay ông mục sư viết thêm:

“Cũng dùng xoa bóp khi bong gân; còn khi mắc chứng đau bụng, mỗi giờ uống một thìa lớn.”

Thật sự tôi đã bật cười trước mảnh giấy này; nhưng đó là tiếng cười có phần run rẩy; và tôi mừng khi buộc được đùm tay nải vào đầu gậy rồi cất bước qua chỗ lội và leo lên ngọn đồi phía bờ bên kia; cho tới khi vừa bước lên con đường lùa gia súc cỏ xanh chạy thênh thang giữa đồng thạch nam, tôi nhìn lại lần cuối cùng nhà thờ Essendean, những rặng cây quanh nhà mục sư, cùng những cây thanh lương trà lớn nơi nghĩa địa nhà thờ, nơi cha và mẹ tôi đang an nghỉ.